✍ አጅሩምያ ኪታብ በአማረኛ

   بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ
በአላህ ስም እጅግ በጣም ሩኅሩህ፣ በጣም አዛኝ በሆነው።
ምስጋና ሁሉ ለአለማቱ ጌታ ለሆነው ለአላህ (ሱ.ወ) ይገባው። የአላህ ሰላምና እዝነት በውዱ ነቢይ በሙሐመድ (ሰ.ዐ.ወ)፣ በቤተሰቦቻቸው፣ በባልደረቦቻቸው እና የቂያማ ቀን ድረስ የእነሱን ፈለግ በተከተሉ ላይ ሁሉ ይሁን።
ማንኛውም መልካም ነገር ከአላህ እገዛ ነው፤ ስህተትም ካለ ከኔው ድክመት ነው። ስህተት ካከኛችሁ ወይም አስተየያት ካላችሁ በስልክ +251945033132 ብትጠቁሙኝ ምንዳውን ከአላህ ታገኛላችሁ!። አላህ እውነትን እንድንረዳ እና በእሱም እንድንሰራ ይወፍቀን! ኣሚን!። 
ይህንን ቀደም ሲል የቴክኖሎጂ አድማስ እንደዛሬው ሳይሰፋና "አርተፊሻል ኢንተለጀንስ (AI)" ዓለማችንን ከመቀየርና ከመውረሩ በፊት ያዘጋጀሁትን የአማርኛ ናህው ኪታብና አፕልኬሽን፤ ዛሬ ላይ ቴክኖሎጂው በፈጠረው ድንቅ እድል በመታገዝ በድጋሚ ላየው ወደድኩ። ዘመኑ ባመጣው የኤ.አይ (AI) ቴክኖሎጂ ታግዤ፣ የቀድሞውን ስራ ይበልጥ በማደራጀት፣ በማረም እና ለተማሪዎች ምቹ በማድረግ፣ ኪታቡ ይበልጥ ጠቃሚና ከትውልድ ወደ ትውልድ ተሻጋሪ እንዲሆን በአላህ ፍቃድ በአዲስ መልክ አዘጋጅቼዋለሁ። ለዚህም توفيق (ስኬት) ለሰጠኝ ጌታ ምስጋና ይገባው!
ይህ ስራ ለተወዳጁ አባቴ "ሀጂ ሷዲቅ ዑመር" ዘውትር ምንዳው የማይቋረጥ "ሰደቀቱል ጃሪያ" (ተሻጋሪ ምጽዋት) እንዲሆንልኝ፣ አዛኙን አላህ በእዝነቱ እማፀነዋለሁ። አላህ ሆይ! ይህንን ደካማ ጥረቴን ተቀበለኝ፤ አባቴንም ማርልኝ!። 
አንባቢዎችም በዚህ መጽሐፍ ተጠቅመው ለሚያደርጉልኝ ዱዓ ከወዲሁ አላህ ምንዳችሁን ይክፈላችሁ እላለሁ! ማንኛውም መልካም ነገር ከአላህ እገዛ ነው፤ ስህተትም ካለ ከኔው ድክመት ነው። አላህ እውነትን እንድንረዳ እና በእሱም እንድንሰራ ይወፍቀን።
ይህ መጽሐፍ ሲዘጋጅ ዋና ዓላማው ያደረገው፣ ውስብስብ የሚመስለውን የናህው ትምህርት ለጀማሪዎችም ሆነ ለላቁ ተማሪዎች በሚገባ መልኩ ማቅለል ነው። በተለይም ዘመናዊ ቴክኖሎጂን (AI) በመጠቀም ይዘቱ ይበልጥ እንዲብራራ፣ ምሳሌዎቹ እንዲበዙ እና የማጠቃለያ ጥያቄዎች እንዲካተቱ ተደርጓል።
የዚህ መጽሐፍ ልዩ ባህሪያት፡-
  1. ቀላል አቀራረብ: የሰዋሰው ህጎችን በአማርኛ ቋንቋ፣ ግልፅ በሆኑ ምሳሌዎች ያብራራል።
  2. ቅደም ተከተል: ከቃላት አይነቶች በመጀመር እስከ ኢዕራብ ትንታኔዎ ድረስ ደረጃ በደረጃ ያስተምራል።
  3. የተደራጀ ማጠቃለያ: በእያንዳንዱ ርዕስ መጨረሻ ላይ ቁልፍ ነጥቦችን በማጠቃለል እና የሙከራ ጥያቄዎችን በማቅረብ እውቀትን ይፈትሻል።
ይህ መጽሐፍ ለአረብኛ ቋንቋ ተማሪዎች እንደ መነሻ ድልድይ፣ ለመምህራን ደግሞ እንደ ማስተማሪያ ግብአት ሆኖ እንደሚያገለግል ተስፋ አደርጋለሁ። አላህ ይህንን እውቀት ጠቃሚ እና በተግባር የምንለወጥበት ያድርግልን።
መልካም ንባብ!
🌐 ተጨማሪ መረጃዎች፡
የተለያዩ ኢስላማዊ ጽሁፎችን፣ የናህው ትምህርቶችን እና ያዘጋጀኋቸውን ጠቃሚ የሞባይል አፕልኬሽኖች ከታች ባሉት ሊንኮች ማግኘት ይችላሉ፡-
  • Blog: hajif.blogspot.com
  • Play Store: https://play.google.com/store/apps/dev?id=8599195642101564969
✍ አዘጋጅ: አህመድሐጂ ሷዲቅ ዑመር [Ahmedhaji Sadik Umer]  Mobile : +251945033132
ትምህርቱ ጠቃሚ ሆኖ ካገኙት ለሌሎችም ያካፍሉ።
📋 ምዕራፍ አንድ፡ የቃል አይነቶችና መለያዎቻቸው (أقسام الكلام وعلاماته)
በናህው (نحو) ሕግ መሰረት ማንኛውም የአረብኛ ቃል (كلمة) ከ3 ዋና ክፍሎች ይመደባል፡
  1. ስም (اسم)
  2. ግስ (فعل)
  3. ፊደል/መስተዋድድ (حرف)
1.1 የስም ምልክቶች (علامات الاسم)
አንድ ቃል "ስም" መሆኑን የምናውቅባቸው 5 ዋና ምልክቶች፡-
  1. አል-ጀር (الجر): የቃሉ የመጨረሻ ፊደል በጀር (በከስራ) ፊደሎች ምክንያት ሲከስር። (ምሳሌ፡ بِاللهِ)
  2. አት-ተንዊን (التنوين): የቃሉ መጨረሻ ሁለት ሀረካ (ً ٍ ٌ) ሲሆን። (ምሳሌ፡ رَجُلٌ)
  3. አል (ال): በቃሉ መጀመሪያ ላይ "አል" ሲገባ። (ምሳሌ፡ الْإِنْسَان)
  4. የጀር ፊደላት (حروف الجر): ከቃሉ በፊት (من, الى, عن, على, في, َرُبّ, ب ,ك ,ل) ሲገቡ።
  5. የመሐላ ፊደላት (حروف القسم): ከቃሉ በፊት (و፣ ب፣ ت) ሲገቡ። (ምሳሌ፡ والله)
1.2 የግስ ምልክቶች (علامات الفعل)
አንድ ቃል "ግስ" መሆኑን የምናውቅባቸው 4 ምልክቶች፡-
  1. ቀድ (قدْ): በቃሉ መጀመሪያ ላይ ሲገባ። (ምሳሌ፡ قد أفلح)
  2. ሲን (س): በቃሉ መጀመሪያ ላይ ሲገባ። (ምሳሌ፡ سيصلىٰ)
  3. ሰውፈ (سوف): በቃሉ መጀመሪያ ላይ ሲገባ። (ምሳሌ፡ سوف تعلمون)
  4. ታእ አት-ተእኒስ (تاء التأنيث): እንስትን የምትገልፅ ስኩን ታእ (تْ) መጨረሻ ላይ ስትገባ። (ምሳሌ፡ تبتْ)
1.3 የፊደል ምልክቶች (علامات الحرف)
ፊደል (حرف) ማለት በራሱ ትርጉም የማይሰጥ፣ ከስምና ከግስ ጋር ሲገባ ግን ትርጉም የሚሰጥ ነው። የስምም ሆነ የግስ ምልክት የሌለው ሁሉ "ሀርፍ" ይባላል።
  • አይነቶች: የነስብ (أن ፣ لن)፣ የጀዝም (لم ، ألم)፣ የጀር (من ، الى)፣ ወዘተ...
📊 ምዕራፍ ሁለት፡ ኢዕራብ እና የግንባታ አይነቶች (الإعراب والبناء)
ኢዕራብ (إعراب): ማለት በአንድ ቃል ላይ ከሚገቡ ተፅእኖ ፈጣሪዎች (ዐዋሚል) የተነሳ የቃሉ የመጨረሻ ሁኔታ በግልፅ ወይም በድብቅ ሲቀያየር ነው። ኢዕራብ 4 አይነቶች አሉት፡
የኢዕራብ አይነትበስም ላይበግስ ላይ
1. ረፍዕ (الرفع)✅ አለ✅ አለ
2. ነስብ (النصب)✅ አለ✅ አለ
3. ኸፍድ/ጀር (الخفض)✅ አለ❌ የለም
4. ጀዝም (الجزم)❌ የለም✅ አለ
2.1 የኢዕራብ ምልክቶች ዝርዝር (ማጠቃለያ)
ሀ. የረፍዕ (الرفع) ምልክቶች - (4 ናቸው)
  1. ዶማ (الضمة): ዋናው ምልክት። (በነጠላ ስም፣ በጀምዕ ተክሲር፣ በጀምዕ ሙአነስ ሳሊም፣ በፊዕል ሙዷሪዕ ላይ)።
  2. ዋው (الواو): በጀምዕ ሙዘከር ሳሊም እና በአምስቱ ስሞች (ነህወ፡ አቡከ)።
  3. አሊፍ (الألف): በጥንድ ስም (ሙሰና) ላይ። (ምሳሌ፡ الرجلان)
  4. ኑን መኖር (ثبوت النون): በአምስቱ ግሶች (አፍዓሉል ኸምሳ)። (ምሳሌ፡ يضربون)
ለ. የነስብ (النصب) ምልክቶች - (5 ናቸው)
  1. ፈትሀ (الفتحة): ዋናው ምልክት።
  2. አሊፍ (الألف): በአምስቱ ስሞች (ነህወ፡ አባከ)።
  3. ከስራ (الكسرة): በጀምዕ ሙአነስ ሳሊም ላይ። (ምሳሌ፡ المُؤمِناتِ)
  4. ያእ (الياء): በጀምዕ ሙዘከር ሳሊም እና በጥንድ ስም (ሙሰና) ላይ።
  5. ኑን መውደቅ (حذف النون): በአምስቱ ግሶች (አፍዓሉል ኸምሳ)። (ምሳሌ፡ لَنْ يَضْرِبُوا)
ሐ. የኸፍድ/ጀር (الخفض) ምልክቶች - (3 ናቸው)
  1. ከስራ (الكسرة): ዋናው ምልክት።
  2. ያእ (الياء): በጀምዕ ሙዘከር ሳሊም፣ በጥንድ ስም እና በአምስቱ ስሞች።
  3. ፈትሀ (الفتحة): ተለዋዋጭ ባልሆኑ ስሞች (Mumnu' min sarf) ላይ። (ምሳሌ፡ بِيُوسُفَ)
መ. የጀዝም (الجزم) ምልክቶች - (2 ናቸው)
  1. ስኩን (السكون): ዋናው ምልክት።
  2. መውደቅ (الحذف):
    • የኑን መውደቅ: በአምስቱ ግሶች።
    • የደካማ ፊደል (Huruful 'illa) መውደቅ: በሙዕተል ግሶች። (ምሳሌ፡ لم يلدْ፣ لم تر)
🔄 ምዕራፍ ሦስት፡ ግሶች (الأفعال)
ግሶች በጊዜ አቆጣጠር በ3 ይከፈላሉ፡
  1. ያለፈ ጊዜ (Madhi - ماض): (ምሳሌ፡ ضَرَب) - ሁሌም መብኒይ (የማይቀየር) ነው።
  2. የአሁን/የወደፊት (Mudari' - مضارع): (ምሳሌ፡ يَضرِب) - ሙዕረብ (ተለዋዋጭ) ነው።
  3. ትዕዛዝ (Amr - أمر): (ምሳሌ፡ إضرِبْ) - ሁሌም መብኒይ በስኩን ወይም ፊደል በመጣል ነው።
የግስ ግንባታ ሁኔታዎች
  • አድራጊው የታወቀ (Mabni Lil-Ma'lum): ዶማ አይጀምርም። (ምሳሌ፡ ضَرَبَ)
  • ተደረጊው የታወቀ/ፓሲቭ (Mabni Lil-Majhul): የመጀመሪያው ፊደል ዶማ ይሆናል። (ምሳሌ፡ ضُرِبَ - ተመታ)
👤 ምዕራፍ አራት፡ ስሞችና የኢዕራብ ቦታቸው (الأسماء)
ስሞች በኢዕራብ ቦታቸው መሰረት በ3 ዋና ክፍል ይከፈላሉ፡
4.1 መርፉዓት (المرفوعات) - (7 ናቸው)
የስሙ የመጨረሻ ምልክት ረፍዕ (ዶማ) የሆነበት፡
  1. ፋዒል (الفاعل): ድርጊት ፈፃሚ። (ምሳሌ፡ جاء زيدٌ)
  2. ናኢብ ፋዒል (نائب الفاعل): ፋዒልን ተክቶ የሚመጣ። (ምሳሌ፡ ضُرِبَ زيدٌ)
  3. ሙብተዳእ (المبتدأ): መነሻ ስም። (ምሳሌ፡ اللهُ غفور)
  4. ኸበር (الخبر): የሙብተዳእ አሟይ። (ምሳሌ፡ اللهُ غفورٌ)
  5. የካነ ስም (اسم كان): (ምሳሌ፡ كان اللهُ غفوراً)
  6. የኢንነ ኸበር (خبر إنّ): (ምሳሌ፡ إنّ اللهَ غفورٌ)
  7. ተከታዮች (التوابع): (ለመርፉዕ የተከተለ)።
4.2 መንሱባት (المنصوبات) - (15 ናቸው)
የስሙ የመጨረሻ ምልክት ነስብ (ፈትሀ) የሆነበት። ከነዚህ ውስጥ ዋናዎቹ "5ቱ መፍዑሎች" ናቸው፡
  1. መፍዑል ቢሂ (المفعول به): ድርጊት ተቀባይ። (ምሳሌ፡ ضربتُ زيداً)
  2. መፍዑል ፊሂ (المفعول فيه): ጊዜ ወይም ቦታ (ዞርፍ)። (ምሳሌ፡ اليومَ)
  3. መፍዑል መዓሁ (المفعول معه): አብሮነትን የሚገልፅ። (ምሳሌ፡ سِرتُ والقمرَ)
  4. መፍዑል ለሁ (المفعول له): ምክንያት የሚገልፅ። (ምሳሌ፡ طاعةً لله)
  5. መፍዑል ሙጥለቅ (المفعول المطلق): ድርጊትን የሚያጠነክር (መስደር)። (ምሳሌ፡ ضربتُ ضرباً)
  • ሌሎች መንሱባት: ሀል (الحال)፣ ተምይዝ (التميز)፣ ሙናዳ (المنادى)፣ የኢንነ ስም (اسم إن)، የካነ ኸበር (خبر كان)።
4.3 መኽፉዷት/መጅሩራት (المخفوضات) - (3 ናቸው)
  1. በሀርፍ የተጀረረ (المخفوض بالحرف): (ምሳሌ፡ بِاللهِ)
  2. በኢዷፋ (ባለቤትነት) የተጀረረ (المخفوض بالاضافة): (ምሳሌ፡ غلامُ زيدٍ)
  3. ተከታይ (التابع): ለመጅሩር የተከተለ።
🔗 ምዕራፍ አምስት፡ ተከታዮች (التوابع)
ተከታዮች (ተዋቢዕ) የሚባሉት ከፊታቸው ያለውን ቃል በኢዕራብ፣ በፆታና በቁጥር የሚከተሉ ናቸው። እነሱም 4 ናቸው፡
  1. ነዕት/ገላጭ (النعت): (ምሳሌ፡ جاء رجلٌ كريمٌ)
  2. ዓጥፍ/ማያያዝ (العطف): (ምሳሌ፡ جاء زيدٌ وعمروٌ)
  3. ተውኪድ/ማክበድ (التوكيد): (ምሳሌ፡ جاء زيدٌ نفسُهُ)
  4. በደል/ምትክ (البدل): (ምሳሌ፡ جاء أخوك زيدٌ) - እዚህ ላይ "ዘይድ" የወንድምህ ምትክ ነው።
🕋 ተጨማሪ፡ የተጅዊድ ነጥቦች (የመድ ህግጋት)
የሐምዛና የመሳቢያ ፊደሎች (መድ) ግንኙነት፡
  1. መድ ዋጂብ (مد الواجب المتصل): ሐምዛና የመሳቢያ ፊደል (ا, و, ي) በአንድ ቃል ውስጥ ከተገናኙ እስከ 5 ሀረካ መሳብ ግዴታ ነው። (ምሳሌ፡ جَآء)
  2. መድ ጃኢዝ (مد الجائز المنفصل): የመሳቢያ ፊደሉ በአንድ ቃል መጨረሻ፣ ሐምዛው በሌላ ቃል መጀመሪያ ላይ ከመጡ (ከተራራቁ)፤ መሳብም አለመሳብም ይቻላል። (ምሳሌ፡ يدآ أبي)
የናህው ትምህርት ማጠቃለያ (በምሳሌዎች)
1. የቃል አይነቶች (أَقْسَامُ الْكَلَامِ)
ሀ. ስም (Ism)
ዓረብኛ: كِتَابٌ
ትርጉም: መጽሐፍ (ስም ነው፤ ምልክቱ ተንዊን/ሁለት ሀረካ ነው)
ለ. ግስ (Fi'l)
ዓረብኛ: يَكْتُبُ
ትርጉም: ይጽፋል (ግስ ነው፤ ምልክቱ ጊዜን ማመልከቱ ነው)
ሐ. ፊደል/መስተዋድድ (Harf)
ዓረብኛ: فِي
ትርጉም: ውስጥ (ፊደል ነው፤ ከስም ጋር ሲገባ እንጂ ብቻውን ትርጉም የለውም)
2. የስም ምልክቶች (عَلَامَاتُ الاسْمِ)
ዓረብኛ: بِسْمِ اللهِ
ትርጉም: በአላህ ስም
ሰዋሰው: ቢ (بِـ) የጀር ፊደል ስለገባች ኢስሚ የሚለው ቃል መጨረሻው "ከስራ" ሆነ።
ዓረብኛ: وَالْعَصْرِ
ትርጉም: በጊዜ እምላለሁ
ሰዋሰው: ወ (وَ) የመሐላ ፊደል ስለሆነች ዓስር የሚለውን ቃል "ከስራ" አደረገችው።
ዓረብኛ: الْحَمْدُ
ትርጉም: ምስጋና
ሰዋሰው: አል (ال) ስለገባበት ቃሉ ስም መሆኑ ይታወቃል።
3. የግስ ምልክቶች (عَلَامَاتُ الْفِعْلِ)
ዓረብኛ: قَدْ أَفْلَحَ
ትርጉም: በርግጥም ተሳካለት
ሰዋሰው: ቀድ (قَدْ) የምትገባው ግስ ላይ ብቻ ነው።
ዓረብኛ: سَيَصْلَى
ትርጉም: ወደፊት ይገባል (እሳት)
ሰዋሰው: ሰ (سَـ) የወደፊት ጊዜ አመልካች ስለሆነ ግስ መሆኑን ይጠቁማል።
ዓረብኛ: تَبَّتْ يَدَا
ትርጉም: እጆቹ ከሰሩ
ሰዋሰው: ት (تْ) ታእ አት-ተእኒስ (የሴትነት ምልክት) ግስ ላይ ብቻ ትገባለች።
4. የኢዕራብ አይነቶች በምሳሌ (أَنْوَاعُ الْإِعْرَابِ)
ሀ. ረፍዕ (الرَّفْع) - አድራጊ ሲሆን (ዋናው ምልክት፡ ዶማ)
ዓረብኛ: جَاءَ زَيْدٌ
ትርጉም: ዘይድ መጣ
ሰዋሰው: ዘይዱን (ፋዒል/አድራጊ) ስለሆነ መርፉዕ (ዶማ) ነው።
ለ. ነስብ (النَّصْب) - ተደራጊ ሲሆን (ዋናው ምልክት፡ ፈትሀ)
ዓረብኛ: رَأَيْتُ زَيْدًا
ትርጉም: ዘይድን አየሁት
ሰዋሰው: ዘይደን (መፍዑል/ተደራጊ) ስለሆነ መንሱብ (ፈትሀ) ነው።
ሐ. ኸፍድ/ጀር (الْخَفْض) - ተጎታች ሲሆን (ዋናው ምልክት፡ ከስራ)
ዓረብኛ: مَرَرْتُ بِزَيْدٍ
ትርጉም: በዘይድ አለፍኩ
ሰዋሰው: ቢ (بِـ) ስለመጣች መጅሩር (ከስራ) ነው። (ይህ ለስም ብቻ ነው)
መ. ጀዝም (الْجَزْم) - ቆራጭ ሲሆን (ዋናው ምልክት፡ ስኩን)
ዓረብኛ: لَمْ يَلِدْ
ትርጉም: አልወለደም
ሰዋሰው: ለም (لَمْ) ስለመጣች ግሱ በስኩን ተጨርሷል። (ይህ ለግስ ብቻ ነው)
5. ልዩ የስም ህጎች (በፊደል የሚለወጡ)
ሀ. አምስቱ ስሞች (الْأَسْمَاءُ الْخَمْسَةُ)
እነዚህ በዶማ/ፈትሀ/ከስራ ሳይሆን በ ዋው/አሊፍ/ያእ ይለወጣሉ።
  • ረፍዕ (ሲያደርግ):
    ዓረብኛ: جَاءَ أَبُوكَ
    ትርጉም: አባትህ መጣ (በዋው)
  • ነስብ (ሲደረግበት):
    ዓረብኛ: رَأَيْتُ أَبَاكَ
    ትርጉም: አባትህን አየሁት (በአሊፍ)
  • ጀር (ሲጎተት):
    ዓረብኛ: مَرَرْتُ بِأَبِيكَ
    ትርጉም: በአባትህ አለፍኩ (በያእ)
ለ. ብዙ ቁጥር - ወንዶች (جَمْعُ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ)
  • ረፍዕ:
    ዓረብኛ: جَاءَ الْمُؤْمِنُونَ
    ትርጉም: አማኞቹ መጡ (በዋው)
  • ነስብ/ጀር:
    ዓረብኛ: رَأَيْتُ الْمُؤْمِنِينَ
    ትርጉም: አማኞቹን አየሁ (በያእ)
6. የግስ አይነቶች (أَقْسَامُ الْأَفْعَالِ)
ሀ. ያለፈ ጊዜ (Madi)
ዓረብኛ: ضَرَبَ
ትርጉም: መታ (ድርጊቱ አልፏል፣ መጨረሻው ክፍት/ፈትሀ ነው)
ለ. የአሁን ጊዜ (Mudari')
ዓረብኛ: يَضْرِبُ
ትርጉም: ይመታል (አሁን ወይም ወደፊት፣ መጨረሻው ዶማ ነው)
ሐ. ትዕዛዝ (Amr)
ዓረብኛ: اِضْرِبْ
ትርጉም: ምታ! (ትእዛዝ፣ መጨረሻው ስኩን ነው)
መ. አምስቱ ግሶች (الأفعال الخمسة)
  • ረፍዕ (ኑን አለ):
    ዓረብኛ: يَضْرِبُونَ
    ትርጉም: ይመታሉ (ኑን አለች)
  • ነስብ/ጀዝም (ኑን ትጠፋለች):
    ዓረብኛ: لَمْ يَضْرِبُوا
    ትርጉም: አልመቱም (ኑን ወድቃለች)
7. ተከታዮች (التَّوَابِع)
ሀ. ነዕት/ገላጭ (النَّعْت)
ዓረብኛ: جَاءَ رَجُلٌ كَرِيمٌ
ትርጉም: ቸር ሰው መጣ (ገላጩ ስሙን በረፍዕ ተከተለ)
ለ. ዓጥፍ/ማያያዝ (الْعَطْف)
ዓረብኛ: جَاءَ زَيْدٌ وَعَمْرٌو
ትርጉም: ዘይድና አምር መጡ (አምር ዘይድን በረፍዕ ተከተለ)
ሐ. ተውኪድ/ማጥበቂያ (التَّوْكِيد)
ዓረብኛ: جَاءَ زَيْدٌ نَفْسُهُ
ትርጉም: ዘይድ ራሱ መጣ (ራሱ የሚለው ዘይድን ተከተለ)
መ. በደል/ምትክ (الْبَدَل)
ዓረብኛ: جَاءَ أَخُوكَ زَيْدٌ
ትርጉም: ወንድምህ ዘይድ መጣ
ሰዋሰው: ዘይድ የወንድምህ (አኹከ) ምትክ/ስም ስለሆነ አብሮ ረፍዕ ሆነ።
8. የስም አረፍተ-ነገር (الْجُمْلَةُ الاسْمِيَّةُ)
ይህ አረፍተ ነገር በስም የሚጀምር ሲሆን ሁለት ዋና ማዕዘናት አሉት፡ ሙብተዳእ (ባለቤት) እና ኸበር (አሟይ)። ሁለቱም መርፉዕ (ዶማ) ናቸው።
ዓረብኛ: اللهُ غَفُورٌ
ትርጉም: አላህ መሐሪ ነው
ሰዋሰው: አላሁ (ሙብተዳእ) ነው፤ ገፉሩን (ኸበር) ነው። ሁለቱም በዶማ ረፍዕ ሆነዋል።
ዓረብኛ: مُحَمَّدٌ رَسُولٌ
ትርጉም: ሙሐመድ መልእክተኛ ናቸው
ሰዋሰው: ሙሐመዱን (ሙብተዳእ)፣ ረሱሉን (ኸበር)።
9. የሙብተዳእ እና ኸበር ቀያሪዎች (النَّوَاسِخ)
እነዚህ ቃላት በስም አረፍተ-ነገር ላይ ሲገቡ የቃላቱን ኢዕራብ ይለውጣሉ።
ሀ. ካነ እና እህቶቿ (كَانَ وَأَخَوَاتُهَا)
ስሙን ረፍዕ (ዶማ)፣ ኸበሩን ነስብ (ፈትሀ) ያደርጋሉ።
ዓረብኛ: كَانَ اللهُ غَفُورًا
ትርጉም: አላህ መሐሪ ነበር (ነው)
ሰዋሰው: አላሁ (የካነ ስም) ረፍዕ/ዶማ ነው፤ ገፉረን (የካነ ኸበር) ነስብ/ፈትሀ ሆነ።
ለ. ኢንነ እና እህቶቿ (إِنَّ وَأَخَوَاتُهَا)
ስሙን ነስብ (ፈትሀ)፣ ኸበሩን ረፍዕ (ዶማ) ያደርጋሉ። (የካነ ተቃራኒ)
ዓረብኛ: إِنَّ اللهَ غَفُورٌ
ትርጉም: በርግጥም አላህ መሐሪ ነው
ሰዋሰው: አላሀ (የኢንነ ስም) ነስብ/ፈትሀ ሆነ፤ ገፉሩን (የኢንነ ኸበር) ረፍዕ/ዶማ ሆነ።
10. የግስ አረፍተ-ነገርና ተሳቢዎች (الْجُمْلَةُ الْفِعْلِيَّةُ)
ሀ. ፋዒል/አድራጊ (الْفَاعِل)
ግስ ከቀደመ በኋላ ድርጊቱን የፈፀመው አካል። ሁሌም መርፉዕ (ዶማ) ነው።
ዓረብኛ: قَامَ زَيْدٌ
ትርጉም: ዘይድ ቆመ
ሰዋሰው: ዘይድ ቋሚው (አድራጊው) ስለሆነ ዶማ ሆነ።
ለ. ናኢብ ፋዒል/ተተኪ አድራጊ (نَائِبُ الْفَاعِل)
ግሱ "ተገብሮ" (Passive) ሲሆን፣ መፍዑሉ (ተደራጊው) ወደ አድራጊነት ቦታ ሲመጣ።
ዓረብኛ: ضُرِبَ زَيْدٌ
ትርጉም: ዘይድ ተመታ (መቺው አይታወቅም)
ሰዋሰው: ግሱ ዶረበ ሳይሆን ዱሪበ ሆነ። ዘይድ ተደራጊ ቢሆንም ቦታው ስለተቀየረ ረፍዕ (ዶማ) ሆነ።
11. ድርጊት ተቀባዮች/መፍዑሎች (الْمَفَاعِيل)
እነዚህ አምስት ናቸው፤ ሁሉም "መንሱብ" (ፈትሀ) ናቸው።
ሀ. መፍዑል ቢሂ/ተደራጊ (الْمَفْعُولُ بِهِ)
ድርጊቱ ያረፈበት አካል።
ዓረብኛ: أَكَلْتُ الْخُبْزَ
ትርጉም: ዳቦውን በላሁ
ሰዋሰው: አል-ኹብዘ (ዳቦው) የተበላው እሱ ስለሆነ መንሱብ/ፈትሀ ሆነ።
ለ. መፍዑል ሙጥለቅ/ማጥበቂያ (الْمَفْعُولُ الْمُطْلَق)
ከግሱ ጋር ተመሳሳይ ፊደል ያለው ለተጨማሪ ማብራሪያ ወይም ማጥበቂያ የሚመጣ።
ዓረብኛ: ضَرَبْتُ ضَرْبًا
ትርጉም: መምታትን መታሁ (በደንብ መታሁት)
ሰዋሰው: ዶርበን ከግሱ የተወለደ ስለሆነ መንሱብ ነው።
ሐ. መፍዑል ፊሂ/ጊዜና ቦታ (الْمَفْعُولُ فِيهِ)
ድርጊቱ የተፈፀመበትን ጊዜ ወይም ቦታ የሚገልፅ (ዞርፍ)።
ዓረብኛ: صُمْتُ الْيَوْمَ
ትርጉም: ዛሬን ፆምኩ
ሰዋሰው: አል-የውመ የጊዜ ገላጭ ስለሆነ መንሱብ/ፈትሀ ነው።
12. ኢዷፋ/ባለቤትነት (الْإِضَافَة)
አንድን ስም ወደ ሌላ ስም ማስጠጋት። ሁለተኛው ስም ሁሌም መጅሩር (ከስራ) ነው።
ዓረብኛ: كِتَابُ اللهِ
ትርጉም: የአላህ መጽሐፍ
ሰዋሰው: ኪታቡ (ሙዷፍ/ተስጠጊ)፣ አላሂ (ሙዷፍ ኢለይሂ/ተስጠጊበት)። ሁለተኛው ስም ዘውትር ይከስራል።
ዓረብኛ: خَاتَمُ حَدِيدٍ
ትርጉም: የብረት ቀለበት
ሰዋሰው: ሐዲዲን የሚለው የብረት አይነት መሆኑን ስለገለፀ መጅሩር/ከስራ ሆነ።
13. ሃል/ሁኔታ ገላጭ (الْحَال)
ባለቤቱ ድርጊቱን ሲፈፅም በምን ሁኔታ ላይ እንደነበር የሚገልፅ። (መንሱብ ነው)
ዓረብኛ: جَاءَ زَيْدٌ رَاكِبًا
ትርጉም: ዘይድ ተሳፋሪ ሆኖ (ተሳፍሮ) መጣ
ሰዋሰው: ራኪበን (ተሳፍሮ) የዘይድን ሁኔታ ስለገለፀ መንሱብ/ፈትሀ ነው።
14. ተለዋዋጭ ያልሆኑ ስሞች (الْمَمْنُوعُ مِنَ الصَّرْفِ)
እነዚህ ስሞች ተንዊን (ሁለት ሀረካ) እና ከስራን አይቀበሉም። በከስራ ፋንታ በ "ፈትሀ" ይጀረራሉ (ይጎተታሉ)።
ዓረብኛ: مَرَرْتُ بِأَحْمَدَ
ትርጉም: በአህመድ አለፍኩ
ሰዋሰው: ቢ የጀር ፊደል ብትገባም፣ አህመድ የሚለው ስም የማይለወጥ (ሙምኑዕ ሚነ ሰርፍ) ስለሆነ በከስራ ፋንታ "ፈትሀ" ሆነ። (ቢአህመዲ አይባልም)።
15. ተምይዝ/ለይቶ ማወቅ (التَّمْيِيز)
አንድን አሻሚ ነገር (ቁጥርን ወይም መለኪያን) ግልፅ ለማድረግ የሚመጣ ስም ነው። ሁሌም መንሱብ (ፈትሀ) ነው።
ዓረብኛ: اِشْتَرَيْتُ عِشْرِينَ كِتَابًا
ትርጉም: ሃያ መጽሐፍን ገዛሁ
ሰዋሰው: ኪታበን የሚለው ቃል የሃያን አሻሚነት (ሃያ ምን?) ስለለየ "ተምይዝ" ይባላል፤ መንሱብ/ፈትሀ ነው።
ዓረብኛ: طَابَ مُحَمَّدٌ نَفْسًا
ትርጉም: ሙሐመድ ነፍሱ (ውስጡ) ተዋበ
ሰዋሰው: ነፍሰን የሚለው በምን እንደተዋበ ስለለየ ተምይዝ ነው።
16. ሙናዳ/ጥሪ (الْمُنَادَى)
ሰውን ለመጥራት የምንጠቀምበት ስም ነው። በብዛት "ያ" (يَا) የሚለው ፊደል ይቀድመዋል።
ሀ. አንድ ነጠላ ስም ሲሆን (መብኒይ በዶማ)
ዓረብኛ: يَا زَيْدُ
ትርጉም: አንተ ዘይድ ሆይ!
ሰዋሰው: ዘይዱ ነጠላ ስም ስለሆነ በዶማ ላይ ይገነባል (ያ ዘይደን አይባልም)።
ለ. ሙዷፍ/ተሳቢ ሲሆን (መንሱብ/ፈትሀ)
ዓረብኛ: يَا عَبْدَ اللهِ
ትርጉም: አንተ የአላህ ባሪያ ሆይ!
ሰዋሰው: ዓብደ የሚለው ወደ አላህ ስለተጠጋ (ሙዷፍ ስለሆነ) መንሱብ/ፈትሀ ይሆናል።
17. ሙስተስና/ማስቀረት (الْمُسْتَثْنَى)
አንድን ነገር ከቡድን ውስጥ ነጥሎ ማውጣት። "ኢልላ" (إِلَّا) - "እንጂ/ካልሆነ በስተቀር" የሚለውን ቃል እንጠቀማለን።
ዓረብኛ: قَامَ الْقَوْمُ إِلَّا زَيْدًا
ትርጉም: ከዘይድ በስተቀር ህዝቡ ቆመ
ሰዋሰው: ዓረፍተ ነገሩ አዎንታዊ ስለሆነ ዘይደን (የቀረው አካል) መንሱብ/ፈትሀ መሆን አለበት።
18. ዞነ እና እህቶቿ (ظَنَّ وَأَخَوَاتُهَا)
እነዚህ ግሶች በስም አረፍተ-ነገር (ሙብተዳእ እና ኸበር) ላይ ሲገቡ፣ ሁለቱንም ስሞች "መንሱብ" (ፈትሀ) ያደርጓቸዋል። (ሁለት መፍዑል ይይዛሉ)
ዓረብኛ: ظَنَنْتُ زَيْدًا قَائِمًا
ትርጉም: ዘይድን ቋሚ (እንደሆነ) ጠረጠርኩ/አሰብኩ
ሰዋሰው: ዘይደን (1ኛ መፍዑል)፣ ቃኢመን (2ኛ መፍዑል)። ሁለቱም መንሱብ/ፈትሀ ሆኑ።
19. መብኒይ/የማይለወጡ ቃላት (الْمَبْنِيَّات)
እነዚህ ቃላት ዓረፍተ-ነገር ውስጥ ቦታቸው ቢቀያየርም የመጨረሻ ፊደላቸው ቅርፅ አይቀየርም።
ሀ. ተውላጠ ስም (The Pronouns)
ዓረብኛ: هُوَ
ትርጉም: እሱ
ሰዋሰው: ሁወ ሁሌም ፈትሀ ነው። (በመርፉዕ ቦታም፣ በመንሱብ ቦታም ቢመጣ አይቀየርም)።
ለ. ጠቋሚ ስም (Demonstrative Pronouns)
ዓረብኛ: هَذَا
ትርጉም: ይህ
ሰዋሰው: ሀዛ መጨረሻው ሁሌም ስኩን (አሊፍ) ነው።
ሐ. አያያዥ ስም (Relative Pronouns)
ዓረብኛ: الَّذِي
ትርጉም: ያ (ሰው)
ሰዋሰው: አልለዚ መጨረሻው ሁሌም ስኩን (ያእ) ነው።
20. ላ አና-ፊያ ሊል-ጂንስ (لَا النَّافِيَة لِلْجِنْسِ)
ይህች "ላ" (አሉታዊ) ፆታን ወይም ዝርያን በጠቅላላ የምታወግዝ ናት። እንደ "ኢንነ" ትሰራለች (ስሙን ነስብ፣ ኸበሩን ረፍዕ ታደርጋለች)።
ዓረብኛ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ
ትርጉም: ከአላህ በስተቀር (ሌላ) አምላክ የለም
ሰዋሰው: ኢላሀ የሚለው የ"ላ" ስም ሲሆን፣ ዝርያን በሙሉ ስለሚያፈርስ መንሱብ/ፈትሀ (ያለ ተንዊን) ይሆናል።
21. የሁኔታ/መስፈርት አረፍተ-ነገር (أُسْلُوبُ الشَّرْطِ)
መስፈርት (ሸርጥ) የሚያመጡ ቃላት (እንደ "ኢን" - إِنْ) ሁለት ግሶችን ይይዛሉ። የመጀመሪያው "መስፈርት" ሲሆን ሁለተኛው "ውጤት" ነው። ሁለቱም ግሶች ጀዝም (ስኩን) ይሆናሉ።
ዓረብኛ: إِنْ تَجْتَهِدْ تَنْجَحْ
ትርጉም: ከታገልክ (ከጠነከርክ) ትሳካለህ
ሰዋሰው: ተጅተሂድ (መስፈርቱ) ስኩን ነው፤ ተንጀህ (ውጤቱ) ስኩን ነው። ምክንያቱም ኢን ሁለቱን ትጀዝማለች።
22. ድብቅ ኢዕራብ (الْإِعْرَابُ الْمُقَدَّرُ)
አንዳንድ ስሞች መጨረሻቸው በአሊፍ ወይም በያእ ስለሚያልቅ ምልክታቸው (ዶማ፣ ፈትሀ፣ ከስራ) አይታይም። በውስጥ ታዋቂ (ሙቀደር) ይሆናል።
ዓረብኛ: جَاءَ الْفَتَى
ትርጉም: ወጣቱ መጣ
ሰዋሰው: አል-ፈታ አድራጊ ስለሆነ "ዶማ" መሆን ነበረበት። ነገር ግን መጨረሻው አሊፍ ስለሆነ ዶማው ተደብቋል (በንባብ አይወጣም)።
ዓረብኛ: حَكَمَ الْقَاضِي
ትርጉም: ዳኛው ፈረደ
ሰዋሰው: አል-ቃዲ የሚለው መጨረሻው ያእ ስለሆነ ዶማው ይከብዳል፤ ስለዚህ ተደብቆ ይነበባል።
23. አያያዥ ስሞች (الْأَسْمَاءُ الْمَوْصُولَةُ)
ሁለት አረፍተ-ነገሮችን ለማገናኘት የሚጠቅሙ ስሞች ናቸው። እነዚህም "መብኒይ" (የማይቀያየሩ) ናቸው።
ሀ. ለወንድ ነጠላ (الَّذِي)
ዓረብኛ: جَاءَ الَّذِي نَجَحَ
ትርጉም: ያ የለፈው (ሰው) መጣ
ሰዋሰው: አልለዚ የሁለት አረፍተ-ነገሮች ማገናኛ ነው።
ለ. ለሴት ነጠላ (الَّتِي)
ዓረብኛ: رَأَيْتُ الَّتِي كَتَبَتْ
ትርጉም: ያቺን የጻፈችውን (ሴት) አየሁ
24. ጥያቄዎች (أَدَوَاتُ الاسْتِفْهَامِ)
ጥያቄ ለመጠየቅ የምንጠቀምባቸው ቃላት። አብዛኞቹ ስሞች ሲሆኑ፣ አንዳንዶቹ (እንደ "ሀል" እና "አ") ፊደላት ናቸው።
ዓረብኛ: أَيْنَ الْكِتَابُ؟
ትርጉም: መጽሐፉ የት ነው?
ሰዋሰው: አይነ (የት) - የቦታ ጥያቄ።
ዓረብኛ: كَيْفَ حَالُكَ؟
ትርጉም: ሁኔታህ እንዴት ነው?
ሰዋሰው: ከይፈ (እንዴት) - የሁኔታ ጥያቄ።
ዓረብኛ: هَلْ فَهِمْتَ؟
ትርጉም: ተረዳህ? (ገባህ?)
ሰዋሰው: ሀል የጥያቄ ፊደል ነው።
25. ቁጥሮች እና ተቆጣሪዎች (الْعَدَدُ وَالْمَعْدُودُ)
በአረብኛ ቁጥሮች እንደየ ሁኔታቸው ሰፊ ህግ አላቸው። ለአብነት ከ11 እስከ 99 ያሉትን እንይ።
ከ11 እስከ 99 ባለው ቁጥር፣ ተቆጣሪው ስም (መዕዱድ) ሁሌም ነጠላ እና መንሱብ (ፈትሀ) ይሆናል።
ዓረብኛ: إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا
ትርጉም: እኔ አስራ አንድ ኮከብን አየሁ (ሱረቱ ዩሱፍ)
ሰዋሰው: ከውከበን (ኮከብ) የሚለው ቃል ነጠላ እና መንሱብ/ፈትሀ ነው፤ ምክንያቱም ቁጥሩ 11 ስለሆነ።
ዓረብኛ: عِنْدِي عِشْرُونَ قَلَمًا
ትርጉም: እኔ ዘንድ ሃያ እስክሪብቶ አለ
ሰዋሰው: ቀለመን ነጠላ እና መንሱብ ነው።
26. መቀነስ/ማሳጠር (التَّرْخِيم)
በጥሪ (ሙናዳ) ወቅት የአንድን ስም የመጨረሻ ፊደል ለፍቅር ወይም ለማለስለስ ቀንሶ መጥራት።
ዓረብኛ: يَا عَائِشُ
ትርጉም: አንቺ ዓኢሻ ሆይ (ከ "ዓኢሻቱ" የተቀነሰ)
ሰዋሰው: ዓኢሹ የተባለው የ "ዓኢሻቱ" (عَائِشَةُ) የመጨረሻው "ታ" ተቀንሶ ነው።
27. ማጠቃለያ፡ አረፍተ-ነገርን የመተንተን (ኢዕራብ) ምሳሌ
አንድን ሙሉ አረፍተ ነገር እንዴት ኢዕራብ እንደምናደርግ እንመልከት፡
ዓረብኛ: كَتَبَ الطَّالِبُ الدَّرْسَ
(ከ-ተ-በ አጥ-ጧሊቡ አድ-ደርሰ)
  1. كَتَبَ (ከተበ): ፊዕል ማዲ (ያለፈ ግስ)፣ መብኒይ በፈትሀ።
  2. الطَّالِبُ (አጥ-ጧሊቡ): ፋዒል (አድራጊ)፣ መርፉዕ ነው፤ ምልክቱ ዶማ ነው።
  3. الدَّرْسَ (አድ-ደርሰ): መፍዑል ቢሂ (ተደራጊ)፣ መንሱብ ነው፤ ምልክቱ ፈትሀ ነው።
አጠቃላይ ትርጉም: ተማሪው ትምህርቱን ጻፈ።
ተጨማሪ የኢዕራብ ትንታኔ ምሳሌዎች (نَمَاذِجُ مِنَ الْإِعْرَابِ)
1. የስም አረፍተ-ነገር ከ"ኢንነ" ጋር
ዓረብኛ: إِنَّ اللهَ مَعَ الصَّابِرِينَ
  1. إِنَّ (ኢንነ): የማጥበቂያና (ተውኪድ) የነስብ ፊደል (ህርፍ)። ስሙን መንሱብ፣ ኸበሩን መርፉዕ ታደርጋለች።
  2. اللهَ (አላሀ): የ"ኢንነ" ስም (ኢስሙ ኢንነ)፤ መንሱብ ነው፤ ምልክቱ ፈትሀ ነው።
  3. مَعَ (መዓ): የቦታ/የአብሮነት ገላጭ (ዞርፍ)፤ መንሱብ ነው።
  4. الصَّابِرِينَ (አጽ-ሷቢሪነ): ሙዷፍ ኢለይሂ (ተስጠጊ)፤ መጅሩር (የተጎተተ) ነው፤ ምልክቱ "ያእ" (ي) ነው (ምክንያቱም ጀምዕ ሙዘከር ሳሊም/የወንዶች ብዙ ቁጥር ስለሆነ)።
    • (ማስታወሻ፡ "መዓ አጽ-ሷቢሪነ" የሚለው ሀረግ በጥቅሉ የኢንነ ኸበር ቦታ ላይ ያለ ነው)
ትርጉም: በርግጥም አላህ ከታጋሾች ጋር ነው።
2. የግስ አረፍተ-ነገር ከ"ፋዒል" እና "መፍዑል" ጋር
ዓረብኛ: يَنْصُرُ اللهُ الْمُؤْمِنِينَ
  1. يَنْصُرُ (የንሱሩ): ፊዕል ሙዷሪዕ (የአሁን ግስ)፤ መርፉዕ ነው፤ ምልክቱ ዶማ ነው።
  2. اللهُ (አላሁ): ፋዒል (አድራጊ)፤ መርፉዕ ነው፤ ምልክቱ ዶማ ነው።
  3. الْمُؤْمِنِينَ (አል-ሙእሚኒነ): መፍዑል ቢሂ (ተደራጊ)፤ መንሱብ ነው፤ ምልክቱ "ያእ" (ي) ነው (ምክንያቱም ጀምዕ ሙዘከር ሳሊም ስለሆነ)።
ትርጉም: አላህ አማኞችን ይረዳል።
3. የጀር እና መጅሩር (መስተዋድድ) ምሳሌ
ዓረብኛ: ذَهَبَ مُحَمَّدٌ إِلَى الْمَسْجِدِ
  1. ذَهَبَ (ዘሀበ): ፊዕል ማዲ (ያለፈ ግስ)፤ በፈትሀ ላይ የተገነባ (መብኒይ)።
  2. مُحَمَّدٌ (ሙሐመዱን): ፋዒል (አድራጊ)፤ መርፉዕ ነው፤ ምልክቱ ዶማ ነው።
  3. إِلَى (ኢላ): የጀር ፊደል (ሀርፉ ጀር)።
  4. الْمَسْجِدِ (አል-መስጂዲ): መጅሩር (በ"ኢላ" የተጎተተ) ስም፤ ምልክቱ ከስራ ነው።
ትርጉም: ሙሐመድ ወደ መስጂድ ሄደ።
4. የካነ (ነዋሲኽ) ምሳሌ
ዓረብኛ: كَانَ الْجَوُّ بَارِدًا
  1. كَانَ (ካነ): ያለፈ ጎዶሎ ግስ (ፊዕል ማዲ ናቂስ)። ስሙን መርፉዕ፣ ኸበሩን መንሱብ ያደርጋል።
  2. الْجَوُّ (አል-ጀውዉ): የ"ካነ" ስም (ኢስሙ ካነ)፤ መርፉዕ ነው፤ ምልክቱ ዶማ ነው።
  3. بَارِدًا (ባሪደን): የ"ካነ" ኸበር (ኸበሩ ካነ)፤ መንሱብ ነው፤ ምልክቱ ፈትሀ ነው።
ትርጉም: አየሩ ቀዝቃዛ ነበር።
5. የአምስቱ ስሞች (አስማኡል ኸምሳ) ምሳሌ
ዓረብኛ: سَاعَدَ أَبُوكَ ذَا الْحَاجَةِ
  1. سَاعَدَ (ሳዓደ): ፊዕል ማዲ (ያለፈ ግስ)።
  2. أَبُوكَ (አቡከ):
    • أَبُو (አቡ): ፋዒል (አድራጊ)፤ መርፉዕ ነው፤ ምልክቱ "ዋው" (و) ነው (ምክንያቱም ከአምስቱ ስሞች አንዱ ስለሆነ)።
    • كَ (ከ): ተውላጠ ስም (ዶሚር)፤ የባለቤትነት ገላጭ (ሙዷፍ ኢለይሂ)።
  3. ذَا (ዛ): መፍዑል ቢሂ (ተደራጊ)፤ መንሱብ ነው፤ ምልክቱ "አሊፍ" (ا) ነው (ምክንያቱም ከአምስቱ ስሞች አንዱ ስለሆነ - ትርጉሙ "ባለ" ማለት ነው)።
  4. الْحَاجَةِ (አል-ሓጀቲ): ሙዷፍ ኢለይሂ (ተስጠጊ)፤ መጅሩር ነው፤ ምልክቱ ከስራ ነው።
ትርጉም: አባትህ የችግር ባለቤትን (ችግረኛን) ረዳ።
ክፍል 6፡ አረፍተ-ነገርን መተንተን (Iraab Application)
  1. በ "إِنَّ اللهَ مَعَ الصَّابِرِينَ" ዓረፍተ-ነገር ውስጥ "اللهَ" ለምን መንሱብ (ፈትሀ) ሆነ?
    ሀ) ፋዒል ስለሆነ
    ለ) የ "ኢንነ" ስም (Ism Inna) ስለሆነ
    ሐ) የ "ካነ" ስም ስለሆነ
    መ) መፍዑል ቢሂ ስለሆነ
    [መልስ፡ ለ) የ "ኢንነ" ስም (Ism Inna) ስለሆነ]
  2. "الصَّابِرِينَ" (አጽ-ሷቢሪነ) በሚለው ቃል ላይ የጀር (የመጎተት) ምልክቱ ምንድነው?
    ሀ) ከስራ
    ለ) ፈትሀ
    ሐ) ያእ (ي)
    መ) ዋው (و)
    [መልስ፡ ሐ) ያእ (ي) - ምክንያቱም ጀምዕ ሙዘከር ሳሊም ነው]
  3. በ "كَانَ الْجَوُّ بَارِدًا" ዓረፍተ-ነገር ውስጥ "بَارِدًا" ምን ይባላል?
    ሀ) የካነ ስም (Ism Kana)
    ለ) የካነ ኸበር (Khabar Kana)
    ሐ) ፋዒል
    መ) ሃል
    [መልስ፡ ለ) የካነ ኸበር (Khabar Kana)]
  4. በ "كَانَ الْجَوُّ..." ውስጥ "الْجَوُّ" ለምን መርፉዕ (ዶማ) ሆነ?
    ሀ) የካነ ስም ስለሆነ
    ለ) የኢንነ ስም ስለሆነ
    ሐ) ፋዒል ስለሆነ
    መ) ሙብተዳእ ስለሆነ
    [መልስ፡ ሀ) የካነ ስም ስለሆነ]
  5. "يَنْصُرُ اللهُ الْمُؤْمِنِينَ" በሚለው ዓረፍተ-ነገር ውስጥ አድራጊው (ፋዒሉ) ማነው?
    ሀ) يَنْصُرُ
    ለ) اللهُ
    ሐ) الْمُؤْمِنِينَ
    መ) ተደብቋል (ሙስተቲር)
    [መልስ፡ ለ) اللهُ]
  6. "يَنْصُرُ اللهُ الْمُؤْمِنِينَ" በሚለው ውስጥ "الْمُؤْمِنِينَ" ለምን በ "ያእ" (ي) ነስብ ተደረገ?
    ሀ) ፋዒል ስለሆነ
    ለ) መፍዑል ቢሂ እና ጀምዕ ሙዘከር ስለሆነ
    ሐ) ከአምስቱ ስሞች አንዱ ስለሆነ
    መ) መጅሩር ስለሆነ
    [መልስ፡ ለ) መፍዑል ቢሂ እና ጀምዕ ሙዘከር ስለሆነ]
  7. "ذَهَبَ مُحَمَّدٌ إِلَى الْمَسْجِدِ" በሚለው ዓረፍተ-ነገር ውስጥ "الْمَسْجِدِ" ለምን ከሰረ (መጅሩር ሆነ)?
    ሀ) ሙዷፍ ኢለይሂ ስለሆነ
    ለ) ፋዒል ስለሆነ
    ሐ) ከፊቱ የጀር ፊደል (إِلَى) ስለገባ
    መ) መፍዑል ቢሂ ስለሆነ
    [መልስ፡ ሐ) ከፊቱ የጀር ፊደል (إِلَى) ስለገባ]
  8. "سَاعَدَ أَبُوكَ..." በሚለው ውስጥ "أَبُوكَ" ለምን በ "ዋው" (و) ረፍዕ ሆነ?
    ሀ) ጀምዕ ሙዘከር ሳሊም ስለሆነ
    ለ) ከአምስቱ ስሞች (አስማኡል ኸምሳ) አንዱ ስለሆነ
    ሐ) ከአምስቱ ግሶች አንዱ ስለሆነ
    መ) ሙሰና (ጥንድ) ስለሆነ
    [መልስ፡ ለ) ከአምስቱ ስሞች (አስማኡል ኸምሳ) አንዱ ስለሆነ]
  9. "سَاعَدَ أَبُوكَ ذَا الْحَاجَةِ" በሚለው ዓረፍተ-ነገር ውስጥ "ذَا" ምን ማለት ነው?
    ሀ) ይህ (ጠቋሚ)
    ለ) ባለ (ባለቤት)
    ሐ) የለም
    መ) እሱ
    [መልስ፡ ለ) ባለ (ባለቤት) - (Possessor/Owner)]
  10. "ذَا الْحَاجَةِ" በሚለው ውስጥ "ذَا" (ዛ) የነስብ ምልክቱ ምንድነው?
    ሀ) ፈትሀ
    ለ) አሊፍ (ا)
    ሐ) ያእ (ي)
    መ) ዋው (و)
    [መልስ፡ ለ) አሊፍ (ا) - ምክንያቱም ከአምስቱ ስሞች አንዱ ነው]
  11. "كَتَبَ الطَّالِبُ الدَّرْسَ"። በዚህ ዓረፍተ-ነገር "الدَّرْسَ" (ትምህርቱን) የሚለው ቃል ኢዕራቡ ምንድነው?
    ሀ) ፋዒል - መርፉዕ
    ለ) መፍዑል ቢሂ - መንሱብ
    ሐ) ሙብተዳእ - መርፉዕ
    መ) መጅሩር
    [መልስ፡ ለ) መፍዑል ቢሂ - መንሱብ]
  12. የ "ኢንነ" (إِنَّ) እና የ "ካነ" (كَانَ) ስራ ግንኙነት ምንድነው?
    ሀ) አንድ አይነት ነው
    ለ) ምንም ግንኙነት የላቸውም
    ሐ) የተገላቢጦሽ (ተቃራኒ) ነው
    መ) ሁለቱም ግሶችን ብቻ ነው የሚቀይሩት
    [መልስ፡ ሐ) የተገላቢጦሽ (ተቃራኒ) ነው]
  13. "إِنَّ ... غَفُورٌ"። ባዶ ቦታው ላይ መግባት ያለበት ቃል የትኛው ነው?
    ሀ) اللهُ (በዶማ)
    ለ) اللهَ (በፈትሀ)
    ሐ) اللهِ (በከስራ)
    መ) اللهْ (በስኩን)
    [መልስ፡ ለ) اللهَ (በፈትሀ) - ምክንያቱም የኢንነ ስም መንሱብ ነው]
  14. "كَانَ اللهُ ... "። ባዶ ቦታው ላይ መግባት ያለበት ቃል የትኛው ነው?
    ሀ) غَفُورٌ (በዶማ)
    ለ) غَفُورًا (በፈትሀ)
    ሐ) غَفُورٍ (በከስራ)
    መ) غَفُورْ (በስኩን)
    [መልስ፡ ለ) غَفُورًا (በፈትሀ) - ምክንያቱም የካነ ኸበር መንሱብ ነው]
  15. "جَاءَ ..." (ወንድምህ መጣ)። ትክክለኛው አጻጻፍ የቱ ነው?
    ሀ) أَخُوكَ
    ለ) أَخَاكَ
    ሐ) أَخِيكَ
    መ) أَخِي
    [መልስ፡ ሀ) أَخُوكَ (ፋዒል ስለሆነ በዋው መሆን አለበት)]
  16. "رَأَيْتُ ..." (ወንድምህን አየሁ)። ትክክለኛው አጻጻፍ የቱ ነው?
    ሀ) أَخُوكَ
    ለ) أَخَاكَ
    ሐ) أَخِيكَ
    መ) أَخٍ
    [መልስ፡ ለ) أَخَاكَ (መፍዑል ስለሆነ በአሊፍ መሆን አለበት)]
  17. "مَرَرْتُ بِـ..." (በወንድምህ አለፍኩ)። ትክክለኛው አጻጻፍ የቱ ነው?
    ሀ) أَخُوكَ
    ለ) أَخَاكَ
    ሐ) أَخِيكَ
    መ) أَخٍ
    [መልስ፡ ሐ) أَخِيكَ (መጅሩር ስለሆነ በያእ መሆን አለበት)]
  18. "يَنْصُرُ" የሚለው ግስ "ፊዕል ሙዷሪዕ" (የአሁን ግስ) ነው። ምልክቱ ምንድነው?
    ሀ) መጨረሻው ስኩን መሆኑ
    ለ) መጨረሻው ዶማ መሆኑ እና በ "የ" መጀመሩ
    ሐ) መጨረሻው ፈትሀ መሆኑ
    መ) ታእ አት-ተእኒስ መግባቷ
    [መልስ፡ ለ) መጨረሻው ዶማ መሆኑ እና በ "የ" መጀመሩ]
  19. "إِلَى الْمَسْجِدِ" በሚለው ሐረግ ውስጥ "الْمَسْجِدِ" ኢዕራቡ ምንድነው?
    ሀ) መርፉዕ ቢዶማ
    ለ) መንሱብ ቢል-ፈትሀ
    ሐ) መጅሩር ቢል-ከስራ
    መ) መጅዙም ቢስ-ስኩን
    [መልስ፡ ሐ) መጅሩር ቢል-ከስራ]
  20. ከሚከተሉት ውስጥ "ሙሉ አረፍተ-ነገር" (ጁምላ ሙፊዳ) የሆነው የቱ ነው?
    ሀ) إِنَّ اللهَ (አላህ በርግጥም...)
    ለ) غُلَامُ زَيْدٍ (የዘይድ ሠራተኛ...)
    ሐ) كَتَبَ الطَّالِبُ الدَّرْسَ (ተማሪው ትምህርቱን ጻፈ)
    መ) فِي الْمَسْجِدِ (መስጂድ ውስጥ...)
    [መልስ፡ ሐ) كَتَبَ الطَّالِبُ الدَّرْسَ]
ክፍል 7፡ ጥንድ (ሙሰና) እና ብዙ ቁጥር (ጀምዕ) ህጎች
  1. "ሁለት ወንዶች መጡ" (ጃአ ...) ለማለት ትክክለኛው የትኛው ነው?
    ሀ) ረጁለይኒ (رَجُلَيْنِ)
    ለ) ረጁላኒ (رَجُلَانِ)
    ሐ) ሪጃሉን (رِجَالٌ)
    መ) ረጁሉን (رَجُلٌ)
    [መልስ፡ ለ) ረጁላኒ (ምክንያቱም ፋዒል/አድራጊ ሲሆን በአሊፍ ነው)]
  2. "ሁለት ወንዶችን አየሁ" (ረአይቱ ...) ለማለት ትክክለኛው የትኛው ነው?
    ሀ) ረጁላኒ (رَجُلَانِ)
    ለ) ረጁለይኒ (رَجُلَيْنِ)
    ሐ) ረጁሊን (رَجُلٍ)
    መ) አር-ሪጃለ (الرِّجَالَ)
    [መልስ፡ ለ) ረጁለይኒ (ምክንያቱም መፍዑል/ተደራጊ ሲሆን በያእ ነው)]
  3. "ሙስሊም ሴቶችን አየሁ" (ረአይቱ አል-ሙስሊማቲ)። "ሙስሊማቲ" ለምን በከስራ ተጠናቀቀ?
    ሀ) መጅሩር ስለሆነ
    ለ) ፋዒል ስለሆነ
    ሐ) ጀምዕ ሙአነስ ሳሊም (የሴቶች ብዙ ቁጥር) ነስብ ሲደረግ በከስራ ስለሆነ
    መ) ስህተት ነው፣ በፈትሀ መሆን አለበት
    [መልስ፡ ሐ) ጀምዕ ሙአነስ ሳሊም ነስብ ሲደረግ በከስራ ስለሆነ]
  4. "አር-ሪጃሉ" (الرِّجَالُ) የሚለው ቃል ምን አይነት ብዙ ቁጥር ነው?
    ሀ) ጀምዕ ሙዘከር ሳሊም (ወጥ የወንዶች)
    ለ) ጀምዕ ሙአነስ ሳሊም (ወጥ የሴቶች)
    ሐ) ጀምዕ ተክሲር (ሰባራ/ወጥ ያልሆነ)
    መ) ሙሰና (ጥንድ)
    [መልስ፡ ሐ) ጀምዕ ተክሲር (ምክንያቱም ቃሉ ተሰብሮ ስለተቀየረ)]
  5. "አል-ሙስሊሙነ" (الْمُسْلِمُونَ) የሚለው ቃል ምን አይነት ብዙ ቁጥር ነው?
    ሀ) ጀምዕ ሙዘከር ሳሊም
    ለ) ጀምዕ ተክሲር
    ሐ) ሙሰና
    መ) ኢስም ሙፍረድ
    [መልስ፡ ሀ) ጀምዕ ሙዘከር ሳሊም (ምክንያቱም መጨረሻው ላይ ዋው እና ኑን ብቻ ስለተጨመረ)]
ክፍል 8፡ ተከታዮች (ነዕት) እና ባለቤትነት (ኢዷፋ)
  1. "ረአይቱ ሰይያረተን ..." (ቆንጆ መኪና አየሁ)። ባዶ ቦታውን ሙሉ፡
    ሀ) ጀሚለቱ (جَمِيلَةُ)
    ለ) ጀሚለተን (جَمِيلَةً)
    ሐ) ጀሚለቲን (جَمِيلَةٍ)
    መ) ጀሚሉን (جَمِيلٌ)
    [መልስ፡ ለ) ጀሚለተን (ምክንያቱም ገላጭ ተገላጭን በነስብ ይከተላል)]
  2. "ኪታቡ ..." (የአላህ መጽሐፍ)። ኢዷፋ (ባለቤትነት) ሲሆን ሁለተኛው ስም ምን ይሆናል?
    ሀ) አላሁ (اللهُ)
    ለ) አላሀ (اللهَ)
    ሐ) አላሂ (اللهِ)
    መ) አላህ (اللهْ)
    [መልስ፡ ሐ) አላሂ (ምክንያቱም ሙዷፍ ኢለይሂ ሁሌም መጅሩር/ከስራ ነው)]
  3. "ጃአ ዘይዱን ..." (ዘይድ ተሳፋሪ ሆኖ መጣ)። ሁኔታን (ሃል) ለመግለፅ የቱ ትክክል ነው?
    ሀ) ራኪቡን (رَاكِبٌ)
    ለ) ራኪበን (رَاكِبًا)
    ሐ) ራኪቢን (رَاكِبٍ)
    መ) አር-ራኪቡ (الرَّاكِبُ)
    [መልስ፡ ለ) ራኪበን (ምክንያቱም ሃል ሁሌም መንሱብ/ፈትሀ ነው)]
  4. "ያ አብደ ..." (አንተ የአላህ ባሪያ ሆይ)። ሙናዳው (ጥሪው) ሙዷፍ (ተሳቢ) ከሆነ ምን ይሆናል?
    ሀ) አብዱ (عَبْدُ)
    ለ) አብደ (عَبْدَ)
    ሐ) አብዲ (عَبْدِ)
    መ) አብደን (عَبْدًا)
    [መልስ፡ ለ) አብደ (ሙናዳ ሙዷፍ ሲሆን መንሱብ/ፈትሀ ነው)]
  5. "ያ ዘይዱ" (አንተ ዘይድ ሆይ)። እዚህ ጋር ለምን "ዘይዱ" (በዶማ) ሆነ?
    ሀ) ነጠላ ስም (ሙፍረድ) ስለሆነ
    ለ) ሙዷፍ ስለሆነ
    ሐ) ፋዒል ስለሆነ
    መ) መጅሩር ስለሆነ
    [መልስ፡ ሀ) ነጠላ ስም (ሙፍረድ) ስለሆነ (መብኒይ በዶማ)]
ክፍል 9፡ ልዩ ልዩ ህጎች (መብኒይ፣ ሸርጥ፣ ተምይዝ)
  1. ከሚከተሉት ውስጥ "መብኒይ" (የማይቀየር) ቃል የቱ ነው?
    ሀ) ሙሐመዱን
    ለ) አል-ኪታቡ
    ሐ) ሀዛ (هَذَا)
    መ) አል-መስጂዱ
    [መልስ፡ ሐ) ሀዛ (ጠቋሚ ስሞች መብኒይ ናቸው)]
  2. "አልለዚ" (الَّذِي) ምን አይነት ስም ነው?
    ሀ) ኢስም መውሱል (አያያዥ)
    ለ) ኢስም ኢሻራ (ጠቋሚ)
    ሐ) ዶሚር (ተውላጠ ስም)
    መ) ፊዕል
    [መልስ፡ ሀ) ኢስም መውሱል]
  3. "ኢን ተጅተሂድ ..." (ከታገልክ ...)። የሸርጥ (መስፈርት) ውጤት የሆነው ግስ ምን ይሆናል?
    ሀ) ተንጀሁ (በዶማ)
    ለ) ተንጀሀ (በፈትሀ)
    ሐ) ተንጀህ (تَنْجَحْ) - በስኩን
    መ) ተንጀሂ (በከስራ)
    [መልስ፡ ሐ) ተንጀህ (ምክንያቱም የሸርጥ መልስ መጅዙም/ስኩን ነው)]
  4. "ዒሽሪነ ..." (ሃያ መጽሐፍ ገዛሁ)። ከ20 በኋላ የሚመጣው ተቆጣሪ (ተምይዝ) ምን ይሆናል?
    ሀ) ኪታቡን
    ለ) ኪታቢን
    ሐ) ኪታበን (كِتَابًا)
    መ) ኩቱቡን
    [መልስ፡ ሐ) ኪታበን (ተምይዝ መንሱብ/ፈትሀ ነው)]
  5. "መረርቱ ቢ አህመደ" (በአህመድ አለፍኩ)። አህመድ ለምን በከስራ ፋንታ በፈትሀ ተጀረረ?
    ሀ) ስህተት ነው
    ለ) ሙምኑዕ ሚነ ሰርፍ (የማይለወጥ ስም) ስለሆነ
    ሐ) ሙዷፍ ስለሆነ
    መ) ፋዒል ስለሆነ
    [መልስ፡ ለ) ሙምኑዕ ሚነ ሰርፍ ስለሆነ]
ክፍል 10፡ ግሶች እና ፊደላት
  1. "የክቱቡ" (يَكْتُبُ) በሚለው ግስ ፊት "ለን" (لَنْ) ቢገባ ምን ይሆናል?
    ሀ) ለን የክቱቡ (ዶማ)
    ለ) ለን የክቱበ (ፈትሀ)
    ሐ) ለን የክቱብ (ስኩን)
    መ) ለን የክቱቢ (ከስራ)
    [መልስ፡ ለ) ለን የክቱበ ("ለን" ነስብ/ፈትሀ ታደርጋለች)]
  2. "የክቱቡ" (يَكْتُبُ) በሚለው ግስ ፊት "ለም" (لَمْ) ቢገባ ምን ይሆናል?
    ሀ) ለም የክቱቡ
    ለ) ለም የክቱበ
    ሐ) ለም የክቱብ (ስኩን)
    መ) ለም የክቱቢ
    [መልስ፡ ሐ) ለም የክቱብ ("ለም" ጀዝም/ስኩን ታደርጋለች)]
  3. "ላ ኢላሀ ኢልለላህ"። በዚህ ውስጥ ያለው "ላ" ምን ይባላል?
    ሀ) ላ ናሂያ (ከልካይ)
    ለ) ላ ናፊያ ሊል-ጂንስ (ዝርያን የሚያፈርስ)
    ሐ) ላ ዛኢዳ (ተጨማሪ)
    መ) ሀርፉ ጀር
    [መልስ፡ ለ) ላ ናፊያ ሊል-ጂንስ]
  4. "ሁወ" (هُوَ) - "እሱ"። ይህ ቃል ኢዕራብ አለው ወይስ መብኒይ ነው?
    ሀ) ሙዕረብ (ይቀያየራል)
    ለ) መብኒይ (አይቀያየርም)
    ሐ) አንዳንዴ ይቀያየራል
    መ) ሀርፍ ነው
    [መልስ፡ ለ) መብኒይ (ተውላጠ ስሞች በሙሉ መብኒይ ናቸው)]
  5. "አይነ" (أَيْنَ) የሚለው ቃል የሚያገለግለው ለምንድነው?
    ሀ) ለጊዜ ጥያቄ
    ለ) ለቦታ ጥያቄ
    ሐ) ለሁኔታ ጥያቄ
    መ) ለማረጋገጫ
    [መልስ፡ ለ) ለቦታ ጥያቄ (የት?)] 
ክፍል 7፡ ጥንድ (ሙሰና) እና ብዙ ቁጥር (ጀምዕ) ህጎች
  1. "ሁለት ወንዶች መጡ" (ጃአ ...) ለማለት ትክክለኛው የትኛው ነው?
    ሀ) ረጁለይኒ (رَجُلَيْنِ)
    ለ) ረጁላኒ (رَجُلَانِ)
    ሐ) ሪጃሉን (رِجَالٌ)
    መ) ረጁሉን (رَجُلٌ)
    [መልስ፡ ለ) ረጁላኒ (ምክንያቱም ፋዒል/አድራጊ ሲሆን በአሊፍ ነው)]
  2. "ሁለት ወንዶችን አየሁ" (ረአይቱ ...) ለማለት ትክክለኛው የትኛው ነው?
    ሀ) ረጁላኒ (رَجُلَانِ)
    ለ) ረጁለይኒ (رَجُلَيْنِ)
    ሐ) ረጁሊን (رَجُلٍ)
    መ) አር-ሪጃለ (الرِّجَالَ)
    [መልስ፡ ለ) ረጁለይኒ (ምክንያቱም መፍዑል/ተደራጊ ሲሆን በያእ ነው)]
  3. "ሙስሊም ሴቶችን አየሁ" (ረአይቱ አል-ሙስሊማቲ)። "ሙስሊማቲ" ለምን በከስራ ተጠናቀቀ?
    ሀ) መጅሩር ስለሆነ
    ለ) ፋዒል ስለሆነ
    ሐ) ጀምዕ ሙአነስ ሳሊም (የሴቶች ብዙ ቁጥር) ነስብ ሲደረግ በከስራ ስለሆነ
    መ) ስህተት ነው፣ በፈትሀ መሆን አለበት
    [መልስ፡ ሐ) ጀምዕ ሙአነስ ሳሊም ነስብ ሲደረግ በከስራ ስለሆነ]
  4. "አር-ሪጃሉ" (الرِّجَالُ) የሚለው ቃል ምን አይነት ብዙ ቁጥር ነው?
    ሀ) ጀምዕ ሙዘከር ሳሊም (ወጥ የወንዶች)
    ለ) ጀምዕ ሙአነስ ሳሊም (ወጥ የሴቶች)
    ሐ) ጀምዕ ተክሲር (ሰባራ/ወጥ ያልሆነ)
    መ) ሙሰና (ጥንድ)
    [መልስ፡ ሐ) ጀምዕ ተክሲር (ምክንያቱም ቃሉ ተሰብሮ ስለተቀየረ)]
  5. "አል-ሙስሊሙነ" (الْمُسْلِمُونَ) የሚለው ቃል ምን አይነት ብዙ ቁጥር ነው?
    ሀ) ጀምዕ ሙዘከር ሳሊም
    ለ) ጀምዕ ተክሲር
    ሐ) ሙሰና
    መ) ኢስም ሙፍረድ
    [መልስ፡ ሀ) ጀምዕ ሙዘከር ሳሊም (ምክንያቱም መጨረሻው ላይ ዋው እና ኑን ብቻ ስለተጨመረ)]
ክፍል 8፡ ተከታዮች (ነዕት) እና ባለቤትነት (ኢዷፋ)
  1. "ረአይቱ ሰይያረተን ..." (ቆንጆ መኪና አየሁ)። ባዶ ቦታውን ሙሉ፡
    ሀ) ጀሚለቱ (جَمِيلَةُ)
    ለ) ጀሚለተን (جَمِيلَةً)
    ሐ) ጀሚለቲን (جَمِيلَةٍ)
    መ) ጀሚሉን (جَمِيلٌ)
    [መልስ፡ ለ) ጀሚለተን (ምክንያቱም ገላጭ ተገላጭን በነስብ ይከተላል)]
  2. "ኪታቡ ..." (የአላህ መጽሐፍ)። ኢዷፋ (ባለቤትነት) ሲሆን ሁለተኛው ስም ምን ይሆናል?
    ሀ) አላሁ (اللهُ)
    ለ) አላሀ (اللهَ)
    ሐ) አላሂ (اللهِ)
    መ) አላህ (اللهْ)
    [መልስ፡ ሐ) አላሂ (ምክንያቱም ሙዷፍ ኢለይሂ ሁሌም መጅሩር/ከስራ ነው)]
  3. "ጃአ ዘይዱን ..." (ዘይድ ተሳፋሪ ሆኖ መጣ)። ሁኔታን (ሃል) ለመግለፅ የቱ ትክክል ነው?
    ሀ) ራኪቡን (رَاكِبٌ)
    ለ) ራኪበን (رَاكِبًا)
    ሐ) ራኪቢን (رَاكِبٍ)
    መ) አር-ራኪቡ (الرَّاكِبُ)
    [መልስ፡ ለ) ራኪበን (ምክንያቱም ሃል ሁሌም መንሱብ/ፈትሀ ነው)]
  4. "ያ አብደ ..." (አንተ የአላህ ባሪያ ሆይ)። ሙናዳው (ጥሪው) ሙዷፍ (ተሳቢ) ከሆነ ምን ይሆናል?
    ሀ) አብዱ (عَبْدُ)
    ለ) አብደ (عَبْدَ)
    ሐ) አብዲ (عَبْدِ)
    መ) አብደን (عَبْدًا)
    [መልስ፡ ለ) አብደ (ሙናዳ ሙዷፍ ሲሆን መንሱብ/ፈትሀ ነው)]
  5. "ያ ዘይዱ" (አንተ ዘይድ ሆይ)። እዚህ ጋር ለምን "ዘይዱ" (በዶማ) ሆነ?
    ሀ) ነጠላ ስም (ሙፍረድ) ስለሆነ
    ለ) ሙዷፍ ስለሆነ
    ሐ) ፋዒል ስለሆነ
    መ) መጅሩር ስለሆነ
    [መልስ፡ ሀ) ነጠላ ስም (ሙፍረድ) ስለሆነ (መብኒይ በዶማ)]
ክፍል 9፡ ልዩ ልዩ ህጎች (መብኒይ፣ ሸርጥ፣ ተምይዝ)
  1. ከሚከተሉት ውስጥ "መብኒይ" (የማይቀየር) ቃል የቱ ነው?
    ሀ) ሙሐመዱን
    ለ) አል-ኪታቡ
    ሐ) ሀዛ (هَذَا)
    መ) አል-መስጂዱ
    [መልስ፡ ሐ) ሀዛ (ጠቋሚ ስሞች መብኒይ ናቸው)]
  2. "አልለዚ" (الَّذِي) ምን አይነት ስም ነው?
    ሀ) ኢስም መውሱል (አያያዥ)
    ለ) ኢስም ኢሻራ (ጠቋሚ)
    ሐ) ዶሚር (ተውላጠ ስም)
    መ) ፊዕል
    [መልስ፡ ሀ) ኢስም መውሱል]
  3. "ኢን ተጅተሂድ ..." (ከታገልክ ...)። የሸርጥ (መስፈርት) ውጤት የሆነው ግስ ምን ይሆናል?
    ሀ) ተንጀሁ (በዶማ)
    ለ) ተንጀሀ (በፈትሀ)
    ሐ) ተንጀህ (تَنْجَحْ) - በስኩን
    መ) ተንጀሂ (በከስራ)
    [መልስ፡ ሐ) ተንጀህ (ምክንያቱም የሸርጥ መልስ መጅዙም/ስኩን ነው)]
  4. "ዒሽሪነ ..." (ሃያ መጽሐፍ ገዛሁ)። ከ20 በኋላ የሚመጣው ተቆጣሪ (ተምይዝ) ምን ይሆናል?
    ሀ) ኪታቡን
    ለ) ኪታቢን
    ሐ) ኪታበን (كِتَابًا)
    መ) ኩቱቡን
    [መልስ፡ ሐ) ኪታበን (ተምይዝ መንሱብ/ፈትሀ ነው)]
  5. "መረርቱ ቢ አህመደ" (በአህመድ አለፍኩ)። አህመድ ለምን በከስራ ፋንታ በፈትሀ ተጀረረ?
    ሀ) ስህተት ነው
    ለ) ሙምኑዕ ሚነ ሰርፍ (የማይለወጥ ስም) ስለሆነ
    ሐ) ሙዷፍ ስለሆነ
    መ) ፋዒል ስለሆነ
    [መልስ፡ ለ) ሙምኑዕ ሚነ ሰርፍ ስለሆነ]
ክፍል 10፡ ግሶች እና ፊደላት
  1. "የክቱቡ" (يَكْتُبُ) በሚለው ግስ ፊት "ለን" (لَنْ) ቢገባ ምን ይሆናል?
    ሀ) ለን የክቱቡ (ዶማ)
    ለ) ለን የክቱበ (ፈትሀ)
    ሐ) ለን የክቱብ (ስኩን)
    መ) ለን የክቱቢ (ከስራ)
    [መልስ፡ ለ) ለን የክቱበ ("ለን" ነስብ/ፈትሀ ታደርጋለች)]
  2. "የክቱቡ" (يَكْتُبُ) በሚለው ግስ ፊት "ለም" (لَمْ) ቢገባ ምን ይሆናል?
    ሀ) ለም የክቱቡ
    ለ) ለም የክቱበ
    ሐ) ለም የክቱብ (ስኩን)
    መ) ለም የክቱቢ
    [መልስ፡ ሐ) ለም የክቱብ ("ለም" ጀዝም/ስኩን ታደርጋለች)]
  3. "ላ ኢላሀ ኢልለላህ"። በዚህ ውስጥ ያለው "ላ" ምን ይባላል?
    ሀ) ላ ናሂያ (ከልካይ)
    ለ) ላ ናፊያ ሊል-ጂንስ (ዝርያን የሚያፈርስ)
    ሐ) ላ ዛኢዳ (ተጨማሪ)
    መ) ሀርፉ ጀር
    [መልስ፡ ለ) ላ ናፊያ ሊል-ጂንስ]
  4. "ሁወ" (هُوَ) - "እሱ"። ይህ ቃል ኢዕራብ አለው ወይስ መብኒይ ነው?
    ሀ) ሙዕረብ (ይቀያየራል)
    ለ) መብኒይ (አይቀያየርም)
    ሐ) አንዳንዴ ይቀያየራል
    መ) ሀርፍ ነው
    [መልስ፡ ለ) መብኒይ (ተውላጠ ስሞች በሙሉ መብኒይ ናቸው)]
  5. "አይነ" (أَيْنَ) የሚለው ቃል የሚያገለግለው ለምንድነው?
    ሀ) ለጊዜ ጥያቄ
    ለ) ለቦታ ጥያቄ
    ሐ) ለሁኔታ ጥያቄ
    መ) ለማረጋገጫ
    [መልስ፡ ለ) ለቦታ ጥያቄ (የት?)]
ክፍል 11፡ የተደበቀ ኢዕራብ እና ልዩ ስሞች (I'rab Muqaddar & Special Nouns)
  1. "ጃአ አቢ" (جَاءَ أَبِي) - "አባቴ መጣ"። በዚህ ዓረፍተ-ነገር "አቢ" ለምን በ "ዋው" አልተነሳም (ረፍዕ አልሆነም)?
    ሀ) ከአምስቱ ስሞች ስለሆነ
    ለ) ወደ "ያእ" (የራሱ) ስለተጠጋ (ሙዷፍ ስለሆነ)
    ሐ) መብኒይ ስለሆነ
    መ) ኢስም መቅሱር ስለሆነ
    [መልስ፡ ለ) ወደ "ያእ" (የራሱ) ስለተጠጋ (ከአምስቱ ስሞች ህግ ይወጣል፣ በዶማ ሙቀደር ረፍዕ ይሆናል)]
  2. "ኪላ አር-ረጁለይኒ" (كِلَا الرَّجُلَيْنِ)። "ኪላ" ወደ ግልፅ ስም ሲጠጋ ኢዕራቡ እንዴት ይታያል?
    ሀ) እንደ ሙሰና (ጥንድ) በአሊፍ
    ለ) እንደ ኢስም መቅሱር (በሁሉም ቦታ በውስጥ ታዋቂ/ሙቀደር)
    ሐ) እንደ ጀምዕ
    መ) መብኒይ ነው
    [መልስ፡ ለ) እንደ ኢስም መቅሱር (ወደ ዶሚር ሲጠጋ ብቻ ነው እንደ ሙሰና የሚሆነው)]
  3. "ጃአ አል-ቃዲ" (جَاءَ الْقَاضِي) - "ዳኛው መጣ"። "አል-ቃዲ" ረፍዕ የሆነው በምንድነው?
    ሀ) በግልፅ ዶማ
    ለ) በድብቅ (ሙቀደር) ዶማ
    ሐ) በያእ
    መ) በስኩን
    [መልስ፡ ለ) በድብቅ (ሙቀደር) ዶማ ("ያእ" ላይ ዶማ ስለሚከብድ)]
  4. "ረአይቱ አል-ቃዲየ" (رَأَيْتُ الْقَاضِيَ)። እዚህ ጋር "አል-ቃዲየ" ለምን ፈትሀው ግልፅ ወጣ?
    ሀ) ኢስም መንቁስ ላይ ፈትሀ ስለሚቀል (ስለሚታይ)
    ለ) የተለየ ህግ ስለሆነ
    ሐ) ስህተት ነው፣ መውጣት አልነበረበትም
    መ) መብኒይ ስለሆነ
    [መልስ፡ ሀ) ኢስም መንቁስ ላይ ፈትሀ ስለሚቀል]
  5. "ሰልለምቱ ዐላ አሕመደ" (በአህመድ ላይ ሰላምታ አቀረብኩ)። አህመድ "ሙምኑዕ ሚነ ሰርፍ" ስለሆነ በፈትሀ ተጀረረ። ነገር ግን "ዐላ አሕመዲኩም" (በአህመዳችሁ ላይ) ቢባል ኢዕራቡ ምን ይሆናል?
    ሀ) በፈትሀ ይጀረራል
    ለ) በከስራ ይጀረራል
    ሐ) በስኩን ይሆናል
    መ) አሁንም አይቀየርም
    [መልስ፡ ለ) በከስራ ይጀረራል (ሙምኑዕ ሚነ ሰርፍ "ሙዷፍ" ከሆነ ወይም "አል" ከገባበት ይከስራል)]
ክፍል 12፡ የአረፍተ-ነገር ቦታ (Mahall al-I'rab)
  1. "ሀዛ ረጁሉን የክቱቡ" (هَذَا رَجُلٌ يَكْتُبُ)። "የክቱቡ" የምትለዋ ዓረፍተ-ነገር (ጁምላ) ቦታዋ ምንድነው?
    ሀ) ኸበር
    ለ) ነዕት (ገላጭ)
    ሐ) ሃል
    መ) መፍዑል
    [መልስ፡ ለ) ነዕት (ምክንያቱም ከ "ነኪራ/ያልታወቀ" ስም በኋላ የሚመጣ ጁምላ "ነዕት" ነው)]
  2. "ጃአ ዘይዱን የድሀኩ" (جَاءَ زَيْدٌ يَضْحَكُ) - "ዘይድ እየሳቀ መጣ"። "የድሀኩ" የምትለዋ ጁምላ ቦታዋ ምንድነው?
    ሀ) ነዕት
    ለ) ሃል (ሁኔታ ገላጭ)
    ሐ) ኸበር
    መ) ፋዒል
    [መልስ፡ ለ) ሃል (ምክንያቱም ከ "መዕሪፋ/የታወቀ" ስም በኋላ የሚመጣ ጁምላ "ሃል" ነው)]
  3. "አሳ አላሁ አን የእቲየ ..." (عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ)። "አን የእቲየ" የሚለው ሀረግ (መስደር ሙአወል) ቦታው ምንድነው?
    ሀ) የ"አሳ" ስም
    ለ) የ"አሳ" ኸበር
    ሐ) ፋዒል
    መ) መፍዑል
    [መልስ፡ ለ) የ"አሳ" ኸበር (የ አሳ ኸበር ሁሌም አን+ሙዷሪዕ ነው)]
  4. "ኢን ተጅተሂድ ፈ-አንተ ናጂሁን"። "ፈ-አንተ ናጂሁን" የሚለው አረፍተ-ነገር በኢዕራብ ቦታው ምንድነው?
    ሀ) መርፉዕ
    ለ) መንሱብ
    ሐ) መጅዙም (ፊ መሐልሊ ጀዝም)
    መ) ላ መሐልለ ለሀ
    [መልስ፡ ሐ) መጅዙም (ምክንያቱም የሸርጥ መልስ ነው)]
  5. የሸርጥ መልስ ላይ "ፈ" (فَـ) መግባት ግዴታ የሚሆነው መቼ ነው?
    ሀ) መልሱ ፊዕል ማዲ ከሆነ
    ለ) መልሱ ፊዕል ሙዷሪዕ ከሆነ
    ሐ) መልሱ "ስም አረፍተ-ነገር" (ጁምላ ኢስሚያ) ወይም "ትእዛዝ" ከሆነ
    መ) ሁልጊዜ ግዴታ ነው
    [መልስ፡ ሐ) መልሱ "ስም አረፍተ-ነገር" ወይም "ትእዛዝ" ከሆነ]
ክፍል 13፡ ልዩ ግሶች እና ቀያሪዎች (Nawasikh & Verbs)
  1. "ካደ" (كَادَ) ከ "ካነ" የምትለየው በምንድነው?
    ሀ) ስም አትይዝም
    ለ) ኸበሯ ግዴታ "ፊዕል ሙዷሪዕ" መሆን አለበት
    ሐ) ኸበሯ ስም መሆን አለበት
    መ) ስራዋ የኢንነ ተቃራኒ ነው
    [መልስ፡ ለ) ኸበሯ ግዴታ "ፊዕል ሙዷሪዕ" መሆን አለበት]
  2. "ማ ዛለ" (مَا زَالَ) - "አልተወገደም/አለ"። ይህ ግስ ለመስራት ምን ቅድመ ሁኔታ ያስፈልገዋል?
    ሀ) በ "ማ" (አሉታዊ) መቅደም አለበት
    ለ) በ "ቀድ" መቅደም አለበት
    ሐ) ቅድመ ሁኔታ የለውም
    መ) መጨረሻው መከፈት አለበት
    [መልስ፡ ሀ) በ "ማ" (አሉታዊ) መቅደም አለበት]
  3. "ለይሰ" (لَيْسَ) የሚለው ግስ ምን አይነት ነው?
    ሀ) ፊዕል ሙተሶሪፍ (ይቀያየራል)
    ለ) ፊዕል ጃሚድ (ደረቅ/አይቀያየርም)
    ሐ) ፊዕል አምር
    መ) ሀርፍ ነው
    [መልስ፡ ለ) ፊዕል ጃሚድ (ሙዷሪዕ እና አምር የለውም)]
  4. "ላ" (لا) እንደ "ለይሰ" የምትሰራው (ማለትም ስሙን ረፍዕ፣ ኸበሩን ነስብ) የምታደርገው ምን ሲሆን ነው? (ላ አል-ሂጃዚያ)
    ሀ) ሁልጊዜ
    ለ) ስሟና ኸበሯ "ነኪራ" ሲሆኑ እና ቅደም ተከተላቸው ሲጠበቅ
    ሐ) ስሟ "መዕሪፋ" ሲሆን
    መ) ከ "ኢንነ" ጋር ሲሆን
    [መልስ፡ ለ) ስሟና ኸበሯ "ነኪራ" ሲሆኑ እና ቅደም ተከተላቸው ሲጠበቅ]
  5. "ዞነ" (ظَنَّ) እና እህቶቿ ስራቸው ምንድነው?
    ሀ) ሙብተዳእ እና ኸበርን ወደ ሁለት መፍዑሎች መቀየር
    ለ) ሙብተዳእ እና ኸበርን ወደ ሁለት ፋዒሎች መቀየር
    ሐ) አንዱን ረፍዕ አንዱን ነስብ ማድረግ
    መ) ምንም አለማድረግ
    [መልስ፡ ሀ) ሙብተዳእ እና ኸበርን ወደ ሁለት መፍዑሎች መቀየር]
ክፍል 14፡ ቁጥር፣ ተምይዝ እና ሙናዳ (Advanced Rules)
  1. ከ 3 እስከ 10 ያሉ ቁጥሮች ተቆጣሪ (መዕዱድ) ህጉ ምንድነው?
    ሀ) ሙፍረድ መንሱብ
    ለ) ጀምዕ መጅሩር
    ሐ) ጀምዕ መንሱብ
    መ) ሙፍረድ መጅሩር
    [መልስ፡ ለ) ጀምዕ መጅሩር (ምሳሌ፡ ሰላሰቱ ሪጃሊን)]
  2. "ከም ኪታበን ዒንደከ?" (ስንት መጽሐፍ አለህ?)። "ከም" እዚህ ጋር ምን ይባላል?
    ሀ) ከም አል-ኢስቲፍሃሚያ (የጥያቄ)
    ለ) ከም አል-ኸበሪያ (የብዛት)
    ሐ) ከም አሽ-ሸርጢያ
    መ) መውሱላ
    [መልስ፡ ሀ) ከም አል-ኢስቲፍሃሚያ (ተምይዙ "መንሱብ" ከሆነ የጥያቄ ነው)]
  3. "ከም ኪታቢን ቀረእቱ!" (ስንትና ስንት መጽሐፍ አነበብኩ!)። እዚህ ጋር "ኪታቢን" መጅሩር ነው። "ከም" ማን ናት?
    ሀ) ኢስቲፍሃሚያ
    ለ) ኸበሪያ (ብዛትን የምትገልፅ)
    ሐ) ሸርጢያ
    መ) ናፊያ
    [መልስ፡ ለ) ኸበሪያ (ተምይዙ "መጅሩር" ከሆነ የብዛት/ኸበሪያ ነው)]
  4. "ያ ረጁሉ" (يَا رَجُلُ) እና "ያ ረጁለን" (يَا رَجُلًا) ልዩነታቸው ምንድነው?
    ሀ) የመጀመሪያው "ነኪራ መቅሱዳ" (የታሰበ)፣ ሁለተኛው "ነኪራ ገይሩ መቅሱዳ" (ያልታሰበ)
    ለ) የመጀመሪያው መዕሪፋ፣ ሁለተኛው ነኪራ
    ሐ) ምንም ልዩነት የላቸውም
    መ) የመጀመሪያው ለቅርብ፣ ሁለተኛው ለሩቅ
    [መልስ፡ ሀ) የመጀመሪያው "ነኪራ መቅሱዳ" (የታሰበ)፣ ሁለተኛው "ነኪራ ገይሩ መቅሱዳ"]
  5. "ላ ጧሊበ ዒልሚን መምቁቱን" (የትምህርት ፈላጊ የተጠላ አይደለም)። የ"ላ" ስም (ጧሊበ) እዚህ ጋር "ሙዷፍ" ነው። ህጉ ምንድነው?
    ሀ) መብኒይ ነው
    ለ) መንሱብ (ሙዕረብ) ነው
    ሐ) መርፉዕ ነው
    መ) መጅሩር ነው
    [መልስ፡ ለ) መንሱብ (ሙዕረብ) ነው (የ"ላ" ስም ሙዷፍ ከሆነ መንሱብ ነው)]
ክፍል 15፡ በደል፣ መፍዑል እና ልዩ ቃላት (Misc. Advanced)
  1. "አዕጀበኒ ዘይዱን ዒልሙሁ" (የዘይድ እውቀቱ አስደነቀኝ)። "ዒልሙሁ" ምን አይነት በደል ነው?
    ሀ) በደል ኩል ሚን ኩል (ሙሉ በሙሉ)
    ለ) በደል በዕድ (ከፊል)
    ሐ) በደል ኢሽቲማል (ጥቅል/ውስጣዊ)
    መ) በደል ገለጥ
    [መልስ፡ ሐ) በደል ኢሽቲማል (እውቀት የዘይድ አካል/እጅ እግር አይደለም፣ ውስጣዊ ነገር ነው)]
  2. "ሱብሓነ አላህ" (سُبْحَانَ اللَّهِ)። "ሱብሓነ" የሚለው ቃል ኢዕራቡ ምንድነው?
    ሀ) ሙብተዳእ
    ለ) መፍዑል ሙጥለቅ (ለተደበቀ ግስ)
    ሐ) ሃል
    መ) መፍዑል ቢሂ
    [መልስ፡ ለ) መፍዑል ሙጥለቅ (ግሱ "ኡሰቢሑ" ተደብቆ ነው)]
  3. "ኢይያከ ወል-ከዚበ" (إِيَّاكَ وَالْكَذِبَ) - "ውሸትን ተጠንቀቅ"። "አል-ከዚበ" ለምን መንሱብ ሆነ?
    ሀ) መፍዑል ቢሂ (ለተደበቀ ግስ "ኢህዘር")
    ለ) መፍዑል መዓሁ
    ሐ) መፍዑል ሙጥለቅ
    መ) ተውኪድ
    [መልስ፡ ሀ) መፍዑል ቢሂ (ለተደበቀ ግስ)]
  4. "ኒዕመ አር-ረጁሉ ዘይዱን" (ዘይድ ምን ያህል ጥሩ ሰው ነው!)። "ኒዕመ" ምንድነው?
    ሀ) ኢስም
    ለ) ፊዕል ማዲ (ለማድነቅ የሚጠቅም)
    ሐ) ሀርፍ
    መ) ሙብተዳእ
    [መልስ፡ ለ) ፊዕል ማዲ (ለማድነቅ/Mudh)]
  5. "ማ አጅመለ ዘይደን!" (مَا أَجْمَلَ زَيْدًا) - "ዘይድ ምንኛ ያምራል!"። "ዘይደን" ኢዕራቡ ምንድነው?
    ሀ) ኸበር
    ለ) ፋዒል
    ሐ) መፍዑል ቢሂ (የተዓጁብ/የድንቅ አረፍተ ነገር)
    መ) ተምይዝ
    [መልስ፡ ሐ) መፍዑል ቢሂ]
  6. "ለላ" (لَوْلَا) የሚለው ቃል ጥቅም ምንድነው?
    ሀ) ቅድመ ሁኔታ (ሸርጥ) ነው - "የመጀመሪያው በመኖሩ ሁለተኛው ቀረ"
    ለ) ጥያቄ ነው
    ሐ) መሐላ ነው
    መ) ትእዛዝ ነው
    [መልስ፡ ሀ) ቅድመ ሁኔታ (ሸርጥ) ነው (Lawla Zaydun la-halaka Amrun - ዘይድ ባይኖር ኖሮ አምር ይጠፋ ነበር)]
  7. ከ "ለላ" (لَوْلَا) በኋላ የሚመጣው ስም ኢዕራቡ ምንድነው?
    ሀ) ፋዒል
    ለ) ሙብተዳእ (ኸበሩ የተደለዘ/የጠፋ)
    ሐ) መፍዑል
    መ) መጅሩር
    [መልስ፡ ለ) ሙብተዳእ (ኸበሩ "መውጁዱን" የሚል ተደብቆ ነው)]
  8. "አይዩሁም" (أَيُّهُمْ) በሚለው ቃል ውስጥ "አይዩ" (أَيُّ) መብኒይ ነው ወይስ ሙዕረብ?
    ሀ) ሁልጊዜ መብኒይ
    ለ) ሁልጊዜ ሙዕረብ
    ሐ) ወደ "ማ" ከተጠጋ ሙዕረብ፣ ወደ ዶሚር ከተጠጋና ሰድሩ ሲላ ከተለቀቀ መብኒይ
    መ) ሀርፍ ነው
    [መልስ፡ ሐ) ይህ በጣም አድቫንስድ ነው (በአብዛኛው ሙዕረብ ነው፣ ግን በአንድ ሁኔታ መብኒይ ይሆናል)]
  9. በፊዕል ሙዷሪዕ መጨረሻ ላይ "ኑን አት-ተውኪድ" (ማጥበቂያ ኑን) ከተቀጠለ ግሱ ምን ይሆናል?
    ሀ) ሙዕረብ ይሆናል
    ለ) መብኒይ (በፈትሀ) ይሆናል
    ሐ) መጅዙም ይሆናል
    መ) መርፉዕ ይሆናል
    [መልስ፡ ለ) መብኒይ (በፈትሀ) ይሆናል]
  10. "ኢስሙ ላ" (የ ላ ስም) እና "ሙናዳ" (ጥሪ)፣ ሁለቱም "ሙፍረድ" (ነጠላ) ከሆኑ በምን ላይ ይገነባሉ?
    ሀ) በሚነሰቡበት ነገር ላይ (ለምሳሌ በፈትሀ/በያእ)
    ለ) በዶማ ብቻ
    ሐ) በስኩን
    መ) በከስራ
    [መልስ፡ ሀ) በሚነሰቡበት ነገር ላይ (Yubna ala ma yunsabu bihi)] ---     وبلله توفق - በአላሀ ፍቃድ ተጠናቋል---
✍ አዘጋጅ: አህመድሐጂ ሷዲቅ ዑመር [Ahmedhaji Sadik Umer]  Mobile : +251945033132
                      ትምህርቱ ጠቃሚ ሆኖ ካገኙት ለሌሎችም ያካፍሉ።

የቃል አይነትና ሁኔታ (الكلمة والاعراب)… ክፍል-1

* ናህው/نحو የሚባለው የቋንቋ ፊልድ የሚያጠናው የአንድን ቃል የመጨረሻ ሁኔታ ሲሆን "ሶርፍ" ደግሞ የቃሉን መጀመሪያና መሀል ሁኔታ ያጠናል። በናህው መሰረት * ማንኛውም የአረበኛ ቃል (كلمة) ከ3 አይነት ነገር አንዱ ነው ከዚህ ውጭ አይሆንም። ① ስም/اسم ② ግስ/فعل) ③ ፊደል/حرف * ማንኛውም የአረበኛ ስም ወይም ግስ ደግሞ የቃሉ የመጨረሻ ሁኔታ (اعراب) ከ4 ነገር አንዱ ነው ከዚህ ውጭ አይሆንም። ① ረፍእ/رفع ② ነስብ/نصب ③ ኸፍድ/خفض ④ ጀዝም/جزم [ማብራሪያ] ① ረፍእ/رفع የምንለው የቃሉ የመጨረቫ ፊደል በግልፅ የዶማ ምልክት ወይም በድብቅ ዶማን የሚተካ ፊደል (و ا ن ) ሲቀመጥበት ነው። ለምሳሌ الحمدُ ስንል የቃሉ የመጨረሻው ፊደል ምልክቱ ዶማ ነው ስለዚህ ُالحمد የሚለው ቃል ረፍእ (መርፉእ) ነው ይባላል። ② ነስብ/نصب የምንለው የቃሉ የመጨረቫ ፊደል በግልፅ የፈተሀ ምልክት ወይም ፈተሀን የሚተካ ፊደል (ي ا ن ) ሲቀመጥበት ነው። ለምሳሌ إنَّ اللهَ ስንል የቃሉ የመጨረሻ ፊደል ምልክቱ ፈተሀ ነው ስለዚህ اللهَ የሚለው ቃል ነስብ (መንሱብ) ነው ይባላል። ③ ኸፍድ/خفض የምንለው የቃሉ የመጨረቫ ፊደል በግልፅ የከስራ ምልክት ወይም በድብቅ ከስራን የሚተካ ፊደል (ي ا) ሲቀመጥበት ነው። ለምሳሌ بِاللهِ ስንል የቃሉ የመጨረሻ ፊደል ምልክቱ ከስራ ነው ስለዚህ اللهِ የሚለው ቃል ኸፍድ/ከሰራ (መኽፉድ) ነው ይባላል። ④ ጀዝም/جزم የምንለው የቃሉ የመጨረቫ ፊደል በግልፅ የሱኩን ምልክት ሲቀመጥበት ወይም በድብቅ ስኩንን የሚተካ የፊደል መውደቅ ሲከሰትበት ነው። ለምሳሌ لم يلدْ ስንል የቃሉ የመጨረሻ ፊደል ምልክቱ ስኩን ነው ስለዚህ يلدْ የሚለው ቃል ጀዝም (መጅዙም) ነው ይባላል። #hajnahw

-----------------------

✔የፊደል ምልክቶች (علامات الحروف) * በናህው እሳቤ ፊደል/حرف የሚለው ቃል ማንኛውንም በአልፋቤት ያለን ፊደል ሳይሆን ከስም እና ከፊዕል ጋር በመገናኘት ትርጉም የሚሰጥን ፊደል ለማለት ነው። (جاء لمعنى) * ፊደል/حرف እንደ ስምና ፊዕል በራሱ ምልክት የለውም ነገር ግን ማንኛውም ለስምና ለግስ ምልክት ያለሆነ ሁሉ ፊደል/ሀርፍ ሊሆን ይችላል። የፊደል/حرف አይነቶች ብዙ ናቸው ትቂቶቹን ብናይ» ① የነስብ ፊደል/حرف نصب ምሳሌ(أن ، لن) ② የክልከላ ፊደል/حرف نفي ምሳሌ(لا ، لم) ③ የኸፍድ ፊደል/حرف خفض ምሳሌ(من ، الى) ④ የመሀላ ፊደል/حرف قسم ምሳሌ(و ب ت) ⑤ የጀዝም (የስኩን) ፊደል/حرف جزم ምሳሌ(لم ، ألم) ⑥ የመጠየቂያ ፊደል/حرف إستفهام ምሳሌ(هل ، أ) ⑦ የማስከተያ ፊደል/ حرف عطف ምሳሌ(و ، ثم) ⑧ የማስቀሪያ ፊደል/حرف استثناء ምሳሌ(إلا ، سوى) ⑨ የመልስ ፊደል/حرف جواب ምሳሌ(بلى ، ف)

---------------------------------

✔የረፍዕ ምልክቶች…(علامات الرفع) ክፍል 1 * 4ቱም የኢዕራብ አይነቶች (رفع ، نصب ، خفض ، جزم) ምልክታቸው በ 2 ይከፈላል። ① ግልፅ ወይም ዋና ምልክት/ظاهر እና ② የዋናው ምልክት ምትክ/نيابة [የዶማ ምትክ፣ የፈተሀ መትክ፣ የከስራ ምትክና የጀዝም ምትክ] * የረፍእ ምልክተች (علامات الرفع) 4 ናቸው። [ضوان ብለን በአጭሩ መያዝ እንችላለን] * ዋናው የረፍእ/رفع ምልክት ዶማ/ضمة ነው ዶማ ደግም 4 ቦታ ላይ በግልፅ (በይፋ) ለረፍእ ምልክት ትሆናለች። ሀ) ነጠላ ስም/اسم المفزد ላይ * ምሳሌ جاء رجلٌ ብንል رجلٌ የሚለው በግልፅ ዶማ/ضمة ظاهرة ረፍእ ሆኗል። ለ) ወጥ-ያልሆነ የወንዶች ብዙ ቁጥር/جمع التكسير ላይ ምሳሌ ُجاء الرجال ስንል رجال ወጥ-ያልሆነ የወንዶች ብዙ ቁጥር ስለሆነ በግልፅ ዶማ ረፍእ ሆኗል። ሐ) ወጥ-የሆነ የሴቶች ብዙ ቁጥር/جمع مؤنث سالم ምሳሌ جاء المؤمناتُ ብንል ُمؤمنات ወጥ-የሆነ የሴቶች ብዙ ቁጥር ስለሆነ በግልፅ ዶማ ረፍእ ሆኗል። መ) መጨረሻው ያልተያዘ (صحيح) የወደፊት ጊዜ ግስ (فعل مضارع) [Future Tense] * ምሳሌ الله يعلمُ ብንል يعلمُ መጨረሻው ያልተያዘ (صحيح) ሶሂህ ግስ ስለሆነ በግልፅ ዶማ ረፍእ ሆኗል። --------------------- ✔አሁን ደግሞ ዋና ምልክቱን ዶማን በመተካት ለረፍእ ምልክት የሚሆኑ ሀርፎችንና ምልክት የሚሆኑበትን ቦታ እናያለን። [ዋን/وان ብለን 3ቱን ሀርፎች በእጭሩ መያዝ ይቻላል] ① ዋው/واو ② አሊፍ/ألف እና ③ የኑን መገኘት (ثبوت النون) ናቸው። ① ሐርፍ ዋው/واو በሁለት ቦታ ላይ ለረፍእ ምልክት ይሆናል። ሀ) ወጥ-የሆነ የወንዶች ብዙ ቁጥር (جمع مذكر سالم) ምሳሌ جاء المؤمنون ብንል المؤمنون ወጥ-የሆነ የወንዶች ብዙ ቁጥር ስለሆነ ዶማን በመተካት በዋው ሀርፍ ረፍእ ሆኗል [وعلامة رفعه الواو نيابة عن الضمة] ለ) አምስቱ ስሞች (أسماء الخمسة) * አምስቱ ስሞች የሚባሉት: አባትህ፣ እህትህ… [أَبُوكَ، وَأَخُوكَ، وَحَمُوكَ، وَفُوكَ، وَذُو مَالٍ] ምሳሌ جاء أخوك ብንል أخوك ከአምስቱ ስሞች አንዱ ስለሆነ ዶማን በመተካት በዋው (و) ሀርፍ ረፍእ ሆኗል። ---------------------- ② አሊፍ/ألف በአንድ ቦታ ላይ ብቻ ዶማን በመተካ ለረፍእ ምልክት ይሆናል እሱም ጥንድ ስም/مثنى (dual) ወይም تثنية الاسماء ይባላል። ምሳሌ جاء الرجلان ብንል رحلان ጥንድ ስም/مثنى ስለሆነ ዶማን በመተካት በአሊፍ (ا) ሀርፍ የረፍእ ምልክት ሆኗል [وعلامة رفعه الالف نيابة عن الضنة] --------------------- ③ የኑን ፊደል መገኘት (ثبوت النون) በአንድ ቦታ ላይ ብቻ ዶማን በመተካ ለረፍእ ምልክት ይሆናል እሱም አምስቱ ስሞች/ أفعل الخمسة ነው። አምስቱ ስሞች/أفعل الخمسة የሚባሉት (يضربون ، تضربون ، يضربان ، تضربان ، تضربين) ናቸው። ምሳሌ َأَنتُم تَضْربُون ብንል تَضْربُون ከአምስቱ ሰሪ ግሶች/أفعال الخمسة አንዱ ስለሆነ በቃሉ መጨረሻ ላይ በመጣችው የኑን ፊደል (ن) ለረፍእ ምልክት ሆናለች [وعلامة رفعه ثبوت النون نيابة عن الضمة] #hajnahw



=======

✔የነስብ ምልክቶች…(علامات النصب) ክፍል 2 * ነስብ/نصب አምስት ምልክቶች አሉት፤ ዋና (አስልይ) ምልክቱ ፈተሀ/فتحة ሲሆን ሌሎች ፈተሀን ተክተው/نيابة عن الفتحة የሚመጡ 4 ምልክቶችም አሉት። በአጭሩ فكيان ብለን መያዝ እንችላለን። ① ፈተሀ/فتحة በግልፅ/ظاهر ለነስብ ምልክት የሚሆንባቸው 3 ቦታውዎች አሉ። ☞ሀ) ነጠላ ስም/اسم المفرد) ምሳሌ رَأيتُ رجلاً ብንል رَجلاً ነጠላ ስም (اسم مفرد) ስለሆነ በግልፅ የፈተሀ ምልክት ነስብ ሆኗል። [وعلامة نصبه فتحة ظاهرة ] ☞ለ) ወጥ-ያልሆነ የወንዶች ብዙ ቁጠር/جمع التكسير ምሳሌ َرأيتُ الرجال የሚለውን ብናይ الرجالَ ወጥ-ያልሆነ የወንዶች ብዙ ቁጠር/جمع التكسير ስለሆነ በግልፅ ፈተሀ ለነስብ ምልክት ሆኗል። [ወጥ-ያልሆነ የወንዶች ብዙ ቁጠር ማለት ስሙ ወደ ፕሉላር ፎርም ሲቀየር አንድ አይነት ፓተርን የለለው። ☞ሐ) የወደፊት ጊዜ/future ግስ/ فعل المضارع ላይ የነስብ ፊደል ሲገባ። ምሳሌ لَنْ يَضْرِبَ የሚለውን ብናል يضربَ የወደፊት ጊዜ ግስ/فعل المضارع ስለሆነ በግልፅ ፈተሀ ለነስብ ምልክት ሆኗል። ……………………… ② ከስራ/كسرة በፈተሀ ምትክ/نيابة عن الفتحة ለነስብ ምልክት የሚሆነው አንድ ቦታ ላይ ነው እሱም» ☞ሀ) ወጥ-የሆነ የሴቶች ብዙ ቁጥር/جمع مؤنث سالم ላይ ነው። ምሳሌ رَئيتُ المُؤمِناتِ ብንል المؤمناتِ ወጥ-የሆነ የሴቶች ብዙ ቁጥር/جمع مؤنث سالم ስለሆነ በፈተሀ ምትክ ከስራ ለነስብ ምልክት ሆኗል። [وعلامت نصبه كسرة نيابة عن الفتحة] {ከላይ ያሉት 2ቱ የሀረካ/حركة ምልክቶቹ ሲሆኑ 3ቱ የሀርፍ/حرف ምልክቶች ደገሞ እኒህ ናቸው።} ③ የያእ ፊደል/الياء (ፈተሀን በመተካት) ለነስብ ምልክት ሆኖ የሚመጣው 2 ቦታ ላይ ነው። ☞ ሀ) ወጥ-የሆነ የወንዶች ብዙ ቁጥር/جمع مذكر سالم ምሳሌ رأيتُ المُسلِمِينَ ብንል المُسلِمِينَ ወጥ-የሆነ የወንዶች ብዙ ቁጥር/جمع مذكر سالم ስለሆነ በፈተሀ ምትክ በሀርፍ ያእ/الياء ለነስብ ምልከት ሆኗል። [وعلامة نصبه الياء نيابة عن الفتحة] ☞ ለ) የጥንድ ስም/مثنى ምሳሌ رَأيْتُ الرجلَينِ ብንል الرجلَينِ የጥንድ ስም/مثنى ስለሆነ በፈተሀ ምትክ በሀርፍ ያእ/الياء ለነስብ ምልክት ሆኗል። [وعلامة نصبه الياء المفتوح ما قبلها والمكسور ما بعدها نيابة عن الفتحة] ④ የአሊፍ ፊደል/ألف በፈተሀ ምትክ ለነስብ ምልክት የሚሆነው አንድ ቦታ ላይ ነው እሱም» አምስቱ ስሞች/أسماء الخمسة ላይ። ምሳሌ رَأيتُ أباكَ ብንል أباكَ ከአምስቱ ስሞች/أسماء الخمسة አንዱ ስለሆነ በፈተሀ ምትክ በአሊፍ/الف ለነስብ ምልክት ሆኗል። [وعلامة نصبه الألف نيابة عن الفتحة] ⑤ የኑን ፊደል መውደቅ/حذف النون በፈተሀ ምትክ ለነስብ ምልክት የሚሆነው አንድ ቦታ ላይ ነው እሱም» አምስቱ ግሶች/ أفعال الخمسة ላይ። ምሳሌ لَنْ يَضْرِبُوا ብንል يَضْرِبُوا ከአምስቱ ግሶች/أفعال الخمسة አንዱ ስለሆነ በፈተሀ ምትክ የኑን ፊደል መውደቅ/ حذف النون ለነስብ ምልክት ሆኗል።



==========

 ✔የኸፍድ ምልክቶች…(علامات الخفض) ክፍል 3

* ኸፍድ/خفض ፣ ጀር/جر ወይም ከስራ/كسرة ትርጉማቸው አንድ ነው፤ ኸፍድ የረፍአዕ ተቃራኒ ሲሆን ከታች ማለት ነው፤ ሀረካውም የሚቀመጠው ከፊደል በታች ነው። የቃሉ የመጨረሻ ፊደል ከስራ/ቂፍዳ ሲሆን ደግሞ መኽፉድ/مخفوض ወይም መጅሩር/مجرور ይባላል። * ኸፍድ 3 ምልክቶቸ አሉት ① ዋና (أصل) ምልክቱ ከስራ/كسرة ሲሆን ሌሎችም ከስራን ተክተው የሚመጡ 2 ምልክቶች አሉት ② ፈትሀ/فتحة እና ያእ/الياء ናቸው። ① ከስራ/كسرة ለኸፍድ/خفض ምልክት የሚሆነው 3 ቦታ ላይ ነው። ሀ) ነጠላ ስም/اسم مفرد ለ) ወጥ-ያልሆነ የወንድ ብዙ ቁጥር/جمع تكسير ሐ) ወጥ-የሆነ የሴት ብዙ ቁጥር/جمع مؤنث سالم ናቸው። ☞ሀ) ነጠላ ስም/اسم مفرد ምሳሌ ٍمَرَرْتُ بِرَجُل ብንል رَجُلٍ ያለው ነጠላ ስም/اسم مفرد ስለሆነ በግልፅ ከስራ/كسرة ظاهرة ለኸፍድ ምልክት ሆኗል። ☞ለ) ወጥ-ያልሆነ የወንድ ብዙ ቁጥር/جمع تكسير ምሳሌ مَرَرْتُ بِالرِّجال ብንል الرِّجال ያለው ወጥ-ያልሆነ የወንድ ብዙ ቁጥር/جمع تكسير ስለሆነ በግልፅ ከስራ/كسرة ظاهرة ለኸፍድ ምልክት ሆኗል። ☞ሐ) ወጥ-የሆነ የሴት ብዙ ቁጥር/جمع مؤنث سالم ምሳሌ مَرَرْتُ بِالمُؤمِناتِ ብንል المُؤمِناتِ ወጥ-የሆነ የሴት ብዙ ቁጥር/جمع مؤنث سالم ስለሆነ በግልፅ ከስራ/كسرة ظاهرة ለኸፍድ ምልክት ሆኗል። ② ፈትሀ/فتحة ለኸፍድ/خفض ምልክት የሚሆነው አንድ ቦታ ላይ ነው። ሀ) የማይለወጥ ስም/اسم لاينصرف ለምሳሌ مَرَرْتُ بِيُوسُفَ ብንል يُوسُفَ የሚለው የማይለወጥ ስም/اسم لاينصرف ስለሆነ በከስራ/كسرة ምትክ/نيابة በፈትሀ/فتحة ለኸፍድ/خفض ምልክት ሆኗል። መሆን የነበረበት የከስራ ምልክት/كسرة ነበር ነገር ግን ይህ ስሙ በተፈጥሯቸው ከማይለወጡ ወይም ከስራ መሆን ከማይችሉ ስሞች/اسم لاينصرف አንዱ ስለሆነ ነው በፈተሀ የተከሰረው። ③ ያእ/الياء ለኸፍድ/خفض ምልክት የሚሆነው 2 ቦታ ላይ ነው። ☞ ሀ) ወጥ-የሆነ የወንድ ብዙ ቁጥር/جمع مذكر سالم ምሳሌ مَرَرْتُ بِالمُؤمِنِينَ ብንል المُؤمِنِينَ የሚለው ወጥ-የሆነ የወንድ ብዙ ቁጥር/جمع مذكر سالم ስለሆነ በከስራ/كسرة ምትክ/نيابة በያእ/الياء ለኸፍድ/خفض ምልክት ሆኗል። * እዚህ ላይ የከስራው ምልክት ኑን/نون ሳይሆን ከኑን በፊት ያለው የያእ (ي) ሀርፍ ነው።

[وَعَلامَةُ خَفْضِهِ الياءُ المَكْسُور ما قَبْلَها والمَفْتُوح ما بَعْدَها نِيابَةً عَن الكَسْرَةِ] ☞ለ) ጥንድ ስም/تثنية أسماء ወይምمثنى ይባላል። ምሳሌ ِمَرَرْتُ بِرَجُلَين ብንል ِ رَجُلَين ጥንድ ስም/تثنية أسماء ስለሆነ በከስራ/كسرة ምትክ/نيابة በያእ/الياء ለኸፍድ/خفض ምልክት ሆኗል። እዚህም ላይ የከስራው ምልክት ኑን/نون ሳይሆን ከኑን በፊት ያለው የያእ (ي) ሀርፍ ነው። [وَعَلامَةُ خَفْضِهِ الياءُ المَفْتُوح ما قَبْلَها والمَكْسُور ما بَعْدَها نِيابَةً عَن الكَسْرَةِ]


==========
✔የጀዝም ምልክቶች… (علامات الجزم) ክፍል 4 * ጀዝም/جزم አራተኛው የኢዕራብ አይነት ሲሆን የአንድ ቃል የመጨረሻ ፊደል ስኩን/سكن (ሳድስ) ከሆነ ቃሉ መጅዙም/مجزوم ነው ይባላል። ስኩን ደግሞ የሀረካ ተቃራኒ ስለሆነ አንድ ቃል ሙተሀሪክ/متحرك ነው ከተባለ ስኩን አይደለም ማለት ነው። ጀዝም/جزم ሁለት ምልክቶች አሉት። ① ስኩን/سكن እና ② የሀርፍ መውደቅ/حذف حرف * [የሚወድቁት ፈደሎች ሁለት አይነት ናቸው [ደካማ ፈደል/حرف علة እና የኑን ፊደል/نون] ናቸው። ♦① ዋናው (أصل) የጀዝም ምልክት ስኩን/سكن ሲሆን ሌሎች ስኩንን ተክተው/نيابة የሚመጡ ቅርንጫፍ ምልክቶችም አሉት "የሀርፍ መውደቅ/حذف حرف" ይባላል። * ስኩን/سكن ለጅዝም ምልክት የሚሆነው አንድ ቦታ ላይ ነው» ☞ሀ) ጤነኛ የሆነ የወደ ፉት ግስ/فعل المضارع الصحيح ምሳሌ لم يلدْ ብንል يلدْ የሚለው فعل مضارع ስለሆነ በግልፅ የስኩን ምልክት (ْ) ጀዝም ሆኗል። ♦② የሀርፍ መውደቅ/حذف حرف * የሀርፍ መውደቅ/حذف حرف ለጀዝም ምልክት የሚሆነው 2 ቦታ ላይ ነው። ☞ሀ) ጤነኛ ያልሆነ የወደፊት ግስ/فعل المضارع المعتل ምሳሌ لم تر ብንል تر ያለው أصل/መሰረቱ ترى ነበር አሊፍ መቅሱራ ወደቃ ነው። ስለዚህ ترى የሚለው فعل المضارع المعتل ስለሆነ በሀርፍ መውደቅ/حذف حرف ለጀዝም ምልክት ሆኗል። وَعَلامَةُ جَزْمِهِ حَذْفُ حَرْفٍ نِيابَةً عَن السُكون] ☞ለ) 5ቱ ግሶች/أفعال خمسة * ባለፈው የተዘረዘሩት 5ቱ ግሶች ረፍዕ/رفع የሚሆኑት በኑን መገኘት/ثبوت النون ሲሆን ጀዝም የሚሆኑት ደግሞ ኑኑን በመጣል/حذف النون ይሆናል። ምሳሌ ረፍዕ የነበረውን يضربون ወደ لم يضربوا ብንቀይረው ጀዝም ሆነ ማለት ነው። ስለዚህ يدخلون ከ5ቱ ግሶች አንዱ ስለሆነ የኑን ፊደልን በመጣል/حذف النون ለጀዝም ምልክት ሆኗል። * [وَعَلامَةُ جَزْمِهِ حَذْفُ نُونِ نِيابَةً عَن السُكون]



-----------------------
ጃርና መጅሩር (جَار مَجْرُور) ጎታችና ተጎታች ምሳሌ


==============
✔የሁሉም የኢዕራብ ክፍሎች ማጠቃለያና ጥያቄዎች…? * እያንዳንዱ ቁጥርና ፊደል የሚወክለውን ከምስሉ ላይ በማየት እነዚህን 43 ባዶ ቦታዎች ሙሉ። 1……? 2……? 3……? 4……? 1a……? 1b……? 1c……? 1d……? 2a......? 2b......? 2c......? 2d......? 2e......? 3a......? 3b......? 3c......? 4a......? 4b......? 1aሀ……? 1aለ……? 1aሐ……? 1aመ……? 1bሀ……? 1bለ……? 1cሀ……? 1dሀ……? 2aሀ……? 2aለ……? 2aሐ……? 2bሀ……? 2cሀ……? 2cለ……? 2dሀ……? 2eሀ……? 3aሀ……? 3aለ……? 3aሐ……? 3bሀ……? 3cሀ……? 3cለ……? 4aሀ……? 4bሀ……? 4bለ……?

=============
✔ኢዕራብ (إعراب) ማለት ምንድነው…? * የአንድ ቃል የመጨረሻው ፊደል ከሗላው በሚመጡ ነገሮች ምክንያት በግልፅም ይሁን በድብቅ ሁኔታው ሲቀያየር ኢዕራብ (اعراب) ይባላል። ለምሳሌ "الله" የሚለው ቃል ረፍእ የሚያደርግ ሲመጣበት ረፍእ ሲሆን (أَنا اللهُ) ነስብ የሚያደርግ ሲመጣበት ነስብ ሲሆን (إنَّ اللهَ) ኸፍድ/ከስራ የሚያደርግ ሲመጣበት ኸፍድ ሲሆን (بِاللهِ) ከታች በምስሉ ላይ በደንብ ይታያል። "يخرج" የሚለውም ምሳሌ እንደዚያው ከፊት በሚገቡ ነገሮች ሁኔታው ሲቀያየር ከታች በምስሉ ላይ ይታያል። * ኢዕራብ (اعراب) በ 4 ይከፈላል» ረፍዕ፣ ነስብ፣ ኸፍድና ጀዝም (رَفْعٌ، نَصْبٌ، خَفْضٌ، جَزْمٌ) ከእነዚህ 4ቱ ደግሞ * ስም/اسم የምንለው» ረፍእ፣ ነስብና ኸፍድ መሆን ሲችል ጀዝም/ስኩን መሆን ግን አይችልም፤ ማለትም ስም የሆነ ነገር የመጨረሻው ፊደል ስኩን አይሆንም (የናህው ህግ ነው)። * ግስ/فعل የምነለው» ረፍእ፣ ነስብና ጀዝም መሆን ሲችል ኸፍድ/ከስራ መሆን ግን አይችልም፣ ማለትም የግስ/فعل የመጨረሻ ፊደል ከስራ አይሆንም (የናህው ህግ ነው) * ከዚህ በመነሳት አንድ ቃል በ4ቱም የኢዕራብ አይነቶች መለዋወጥ ሲችል ሙዕረብ (معرب) ይባላል። እነሱም በ2 ይከፈላሉ (معرب بالحروف ومعرب بالحركات) ለምሳሌ ከታች ያሉት 2 ምስሎች የሙዕረብ (የሚለዋወጡ) ምሳሌዎች ናቸው። እሱ ይወጣል (هو يخرجُ) የሚለው ሲተዓረብ» ["يخرجُ" خبر مرفوع وعلامة رفعه ضمة] * ከአራቱ በአንደኛው አይነት ላይ ብቻ ተገድቦ ሲገነባ መብንይ (مبني) ይባላል። * ለምሳሌ አብዛሀኞዎቹ ፊደላት (حروف) የሚቀያየሩ አይደሉም በረፍእ፣ በነስብ፣ በኸፍድ ወይም በስኩን በአንዱ ላይ ብቻ መብንይ (የተገነቡ) ናቸው። ለምሳሌ (لمْ) የሚለውን ፊደል ብናይ መጨረሻው ሁልጊዜ በስኩን ላይ መብንይ (የማይለዋወጥ) ነው። (مبني على السكون لا محل له)።

=================

የግስ ግንባታና ሁኔታ...(بناء الفعل وإعرابه) ክፍል-1 * ግስفعل ሶስት ነገር (ረፍዕرفع ፣ ነስብنصب እና ጀዝምجزم) መሆን ሲችል 4ተኛ (ኸፍድخفض) መሆን ግን አይችልም። * የ3ቱንም የግስ/فعل አይነት ቢናእና ኢዕራብ ከፋፍለን እንይ» ♦① {ያለፈ ጊዜ ግስ/بناء فعل المضي} * ግንባታው በ3 ሁኔታዎች ይከፈላል፡ ✔ሀ)የግሱ የመጨረሻው ፊደል صحيح ከሆነ በግልፅ/ظاهر ፈተሀ/فتحة መፍቱህ ይሆናል። ☞ምሳሌ َضَرَب ስንል የግሱ የመጨረሻ ፊደል "ፈትሀ/فتحة" ስለሆነ ግሱ صحيح ነው ስለሆነም በግልፅ መፍቱህ ነው። (مبني على الفتح الظاهر) ✔ለ) የግሱ የመጨረሻው ፊደል ሙዕተልمعتل ከሆነ ኢዕራቡ በውስጥ/تقدير መፍቱህ ይሆናል። ምሳሌ هَدَى ስንል የግሱ የመጨረሻ ፈደል (ي) ደካማ/ሙዕተልمعتل ስለሆነና ፈትሀው በግልፅ ስለማይታይ ኢዕራቡ "በውስጥ ፈትሀ የተገነባ (مبني على الفتح المقدر) ይባላል። ✔ሐ) የግሱ የመጨረሻ ፊደል በተውላጠ-ስም ቅጥያ (ضمير) ከተያዘ ከዶሚሩ ፊደል በፊት ባለው ሁኔታ መብንይمبني ይሆናል ይህም ማለት በ3 መልክ ይታያል ማለት ነው። [ዶማ ከሆነ በዶማ፤ ፈተሀ ከሆነ በፈተሀ፣ ስኩን ከሆነ በስኩን] ☞ሀ) በዶም ላይ መብንይ የሆነ/مبنيٌّ على الضمّ ምሳ፡ ضَرَبُو) مبني على الضم) ☞ለ) በፈትሀ ላይ መብንይ የሆነ/مبني على الفتح ምሳ፡ ضَرَبَا) مبني على الفتح) ☞ሐ) በስኩን ላይ መብንይ የሆነ/مبنيٌّ على السكون ምሳ፡ ضَرَبْتُ) مبني على السكون)
---------------------
የግስ ግንባታና ሁኔታ...(بناء الفعل وإعرابه) ክፍል-2 ♦② የወደፊት ጊዜ ግስ/فعل مضارع * የሙዷሪእ ግስ/مضارع የሚጀምረው በ أَنَيْتَ ፊደሎች ሲሆን የሚጨርሰው ደግሞ በረፍእ (ዶማ) ነው። የأَنَيْتَ ፊደሎች የሚባሉት፡ ሀምዛ (أَ)፣ ኑን(ن) ፣ ያእ (ي) እና ታእ (ت) ናቸው። ምሳሌ፡ (أَضْرِبُ ، نَضْرِبُ ، يَضْرِبُ ، تَضْرِبُ) * የሙዷሪእ ግስ ኢዕራብ በ 2 መልክ ይታያል» ✔1) ከግሱ በፊት የሚነስብ ወይም የሚጀዝም ፊደል ካልገባበት ሁልጊዜ መርፉዕ/مرفوع ነው። ☞ምሳሌ1 يَضْرِبُ ስንል ከግሱ በፊት የሚነስብ ወይም የሚጀዝም ስላልገባበት (لتجرده من الناصب والجازم) ኢዕራቡ መርፉዕ/مرفوع ነው። የመርፉእነት ምልክቱም የግሱ የመጨረሻ ፊደል ግልፅ "ዶማ" ሆኗል። ✔2) ከግሱ በፊት የሚነስብ ወይም የሚጀዝም ፊደል ሲገባበት * በ2 መልክ ይታያል» ☞ሀ) ከግሱ በፊት የሚነስብ ፊደል ሲገባ ምሳሌ፡ َلن يضرب ስንል ከግሱ በፊት የሚነስብ ፊደል ስለገባበት ኢዕራቡ መንሱብ/منصوب ይሆናል። የመንሱብነት ምልክቱም የግሱ መጨረሻ ፊደል ግልፅ "ፈተሀ" ሆኗል። * የሙዷሪዕነ ግስን የሚነሰቡ ፊደሎች/نواصب ብዛት 10 ነው፡ [أَنْ، لَنْ، إِذَنْ، كَيْ، لَامُ كَيْ، لَامُ اَلْجُحُودِ، حَتَّى، الْجَوَابُ بِالْفَاءِ، الْوَاوِ، أَوْ] ☞ለ) ከግሱ በፊት የሚጀዝም ፊደል ሲገባ ምሳሌ2፡ ْلم يضرب ስንል ከግሱ በፊት የሚጀዝም ፊደል ስለገባበት ኢዕራቡ መጅዙም/مجزوم ሆኗል። የጀዝምነት ምልክቱም የግሱ መጨረሻ ፊደል ግልፅ "ስኩን" ሆኗል። * የሙዷሪዕ ግስን የሚጀዝሙ ፊደሎች/جوازم ብዛት 18 ነው፡ ፡ [لَمْ، لَمَّا، أَلَمْ، أَلَمَّا، لَامُ اَلْأَمْرِ الدُّعَاءِ، "لَا" فِي اَلنَّهْيِ وَالدُّعَاءِ، إِنْ, مَا ، مَنْ ، مَهْمَا، إِذْمَا ، أي مَتَى، أَيْنَ ، أَيَّانَ، أَنَّى ، حَيْثُمَا ، كَيْفَمَا ، إِذًا فِي اَلشِّعْرِ خاصة] ♦③ {ተእዛዛዊ ግስ/فعل أمر } * ተእዛዛዊ ግስ/فعل أمر ሁልጊዜ መጅዙም ነው/مبني على السكون ይህም በ 2 መልክ ይታያል» ☞ሀ) የግሱ መጨረሻ በግልፅ ስኩን/السكون الظاهرة መጅዙም ሲሆን፡ * ምሳሌ፡ إضْرِبْ ስንል የግሱ የመጨረሻ ፊደል "ስኩን" ስለሆነ ኢዕራቡ መጅዙም/مجزوم ነው። ☞ለ) የግሱ የመጨረሻ ፊደል ደካማ/حرف العلة ሲሆን ስኩንን በመተካት የፊደል መውደቅ/حذف حرف ምልክት ይሆናል። * ምሳሌ፡ فَصَلِّ ስንል መሰረቱ فَصَلِّي ነበር ለጀዝምነት ምልክት ሲባል ያእ ፊደል (ي) ወድቃ ነው።

------------------------
✔5ቱ ድርጊት ተቀባዮች.. (مفاعيل الخمسة) ክፍል-2 * ከ15 መንሱባቾች ውስጥ 5ቱን መንሱባቶች በአንድ ስም "5ቱ ድርጊት ተቀባዮች" (مفاعيل الخمسة) ብለን በማሰጠር ቁጥሩን ወደ 10 መቀነስ ይቻላል። 5ቱ ድርጊት ተቀባዮች የሚባሉት፡- ① መፍዑል-ቢሂ (المفعول به) ② መፍዑል-ፊሂ (المفعول فيه) ③ መፍዑል-መዓሁ (المفعول معه) ④ መፍዑል-ለሁ (المفعول له) ⑤ መፍዑል-ሙጥለቅ (المفعول المطلق) * እያንዳንዱን በጥልቀት እንይ፡ ♦① መፍዑል-ቢሂ (المفعول به) * ባለፈው ክፍል-1 ላይ በደንብ ታይቷል … ☞{ክፍል-2} ♦② መፍዑል-ፊሂ (المفعول فيه) ክፍል-2 * በውስጡ ድርጊት የተፈፀመበት ወይም የተሰራበት ወቅት ወይም ቦታ የሚገልፅ ስም "መፍዑል-ፊሂ (مفعول فيه) ይባላል። እሱም በ2 ይከፈላል፡ ✔①፡ዞርፉ-ዘማን ظرف الزمان (የወቅት ስም) * በውስጡ ድርጊት የተፈፀመበትን ጊዜ ወይም ወቅት የሚገልፅ ስም ነው። ህጉ (حكم) ሁልጊዜ መንሱብ (منصوب) ነው። * ዞርፉ ዘማን የሚባሉት፡ [الْيَوْم، وَاللَّيْلَة، وَغَدْوَةً، وَبُكْرَةً، وَسَحَرًا، وَغَدًا، وَعَتَمَةً، وَصَبَاحًا، وَمَسَاءً، وَأَبَدًا، وَأَمَدًا] ☞ምሳሌ፡ سافر زيدٌ اليومَ ብንል اليومَ የሚለው ዞርፉ-ዘማን ስለሆነ መጨረሻው መንሱብ (ፈተሀ) ሆኗል። ✔②፡ዞርፉ-ልመካን ظرف المكان (የቦታ ስም) * በውስጡ ድርጊት የተፈፀመበትን ቦታ የሚገልፅ ስም ነው። ህጉ (حكم) ሁልጊዜ መንሱብ (منصوب) ነው። * ዞርፉ-ዘማን የሚባሉት፡ [أَمَامَ، وَخَلْفَ، وَقُدَّامَ، وَوَرَاءَ، وَفَوْقَ، وَتَحْتَ، وَعِنْدَ، وَمَعَ، وَإِزَاءَ، وَحِذَاءَ، وَتِلْقَاءَ، وَثَمَّ، وَهُنَا] ☞ምሳሌ፡. جَلَسَ الطَّالِبُ أمَامَ الْمُعَلِّمِ ስንል أمَامَ የሚለው ዞርፉ-ልመካን ስለሆነ መጨረሻው መንሱብ (ፈተሀ) ሆኗል። ☞ማስታወሻ፡ * 5ቱ የሚባል ነገር ቢበዛም ናህውን ለማቅለል ታስቦ ነው። እስኪ እናስታውሳቸው» ①፡ 5ቱ ስሞች (أسماء الخمسة) ፡ [ابوك، اخوك،حموك، ذو مال، فوك] ②፡ 5ቱ ግሶች (أفعال الخمسة) ፡ [ يضربون، تضربون، يضربان، تضربان، تضربين] ③፡ 5ቱ ድርጊት ተቀባዮች (مفاعيل الخمسة)፡ ፡ [مفعول به, مفعول فيه, مفعول معه، مفعول له، مفعول مطلق]
-------------------------
✔መፍዑል-መዓሁ… (ُمَفْعُول مَعَه) ክፍል-3 * ከዋናው ፋዒል (የዓ.ነገር ባለቤት) ጋር በተግባር ሳይጋራ አብሮነትን ወይም ጓደኝነትን ለመግለፅ የሚመጣ ስም መፍዑል-መዓሁ (ُمَفْعُول مَعَه) ይባላል፤ ከ5ቱ ድርጊት ተቀባዮች (ِمَفَاعِيلُ الخَمْسَة) አንዱ ነው። * ይህ ስም ለዓጥፍعطف ወይም ለማያያዝ ባልመጣች የዋው (واو) ፊደል ጋር የምሚጣ ሲሆን ህጉም እንደ ሌሎቹ መፋዒሎች መንሱብ ነው። በዚህ ክፍል 2 አይነት ዋው (واو) እናያለን። ① የዓጥፍ ዋው (واو العطف) እና ② ዋውል መዒያህ (واو المعية) ✔ ① የዓጥፍ ዋው (واو العطف) * በትክክል ተግባርን ወይም ስራን ለማቆራኘት ወይም ዓጥፍንعطف ለመግለፅ የምትመጣ ዋው (واو) ናት። ☞ምሳሌ: َسَارَ زيدٌ وَمحمدٌ ስንል محمدٌ ዘይድንزيدን ተከትሎ ስለመጣ ዓጥፍ ነው። ይህ ማለት ዘይድና ሙሀመድ አብሮነትን ለመግለፅ ብቻ ሳይሆን በትክክል መሄድን ተጋርተዋል ወይም ሁለቱም ሂደዋል ማለት ነው። ✔② ዋውል መዒያህ (واو المعية) * አብሮነትን ለመግለፅ እንጂ በትክክል ተግባርን ወይም ስራን ለማቆራኘት ወይም ዓጥፍንعطف ለመግለፅ የምትመጣ ዋው (واو) አይደለችም። ዋውል መዒያህ (واو المعية) መሆኑ የሚታወቀውም አንዱ ትርጉም የሚያበላሽ ወይም ከተጨባጭ አውነት ጋር የማይሄድ ሲሆን። ☞ምሳሌ1፡ َسَارَ زيدٌ وَالْقَمَر ብንል القمرَ መፍዑል-መዓሁ (مفعول معه) ስለሆነ መንሱብ ሆናል። ማለትም ጨረቃና ዘይድ ተግባርን (ስራን) አይጋሩም ምክንያቱም ጨረቃ ከዘይድ ጋር በተጨባጭ እየሄደች ሳይሆን አብሮነቱን ለመግለፅ ብቻ ነው። ዘይድ በትትከል እየተራመድ ሲሂድ ጨረቃም አብራው (معه) ትሄዳለች ለማለት ያህል ነው።

---------------------------
✔5ቱ ድርጊት ተቀባዮች (مفاعيل الخمسة) ክፍል-4 እና 5 ♦መፍዑል-ሊአጅሊሂ (مَفْعُول لِأجْلِهِ) ክፍል - 4 * የሆነን ነገር ፈልገን የሰራን መሆኑን በምክንያት ለመግለፅ የምነጠቀመው ስም መፍዑል-ሊአጅሊሂ (مَفْعُول لِأجْلِهِ) ወይም መፍዑል-ለሁ (مَفْعُول لَهُ) ይባላል። በሌላ አገላለፅ መፍዑል-ለሁ "ለምን..?" (لِمَاذَا) የሚልን ጥያቄ የሚመልስ ስም ነው። እንደሌሎቹ 5 መፍዑሎች ህጉ (حكم) መንሱብ ነው። ምሳሌ፡ صَلَّيْتُ طَاعَةً لِله (አሏህን ለመታዘዝ ሶላት ሰገድኩ) ብንል "طَاعَةً" ያለው መፍዑል-ለሁ (مَفْعُول لَهُ) ይባላል። "ለምን ትሰግዳለህ?" ብትባል አላህን ለመታዘዝ (طَاعَةً لِله) ብለህ ትመልሳለህ። ስለዚህ መፍዑል-ለሁ (مَفْعُول لَهُ) "ለምን..? ወይም " لِمَاذَا የሚለውን ጥያቄ መለሰ ማለት ነው። ✔ መፍዑል-ሙጥለቅ… (مَفْعُول مُطْلَق) ክፍል-5 * አንድን ነገር ወይም ተግባር አክብደን (توكيد) ለመግለፅ የምንጠቀመው 3ተኛው የግስ ድርደራ (ِتَصْرِيفُ الْفِعْل) ወይም ስረ-ወቃል (مَصْدَر) መፍዑል-ሙጥለቅ (مَفْعُول مُطْلَق) ይባላል። 3ተኛው የግስ ድርደራ (تصريف الفعل) ማለት ምሳሌ፡ ضَرَبَ يَضْرِبُ ضَرْبًا ስንል ضَرْبًا የሚለው በግስ ድርደራ 3ተኛ ላይ ነው ስለዚህ ይህ ስም ስረወ-ቃል (مَصْدَر) ይባላል ። * መፍዑል-ሙጥለቅ (مَفْعُول مُطْلَق) በ2 ይከፈላል፡- ♦፡① لَفْظِيٌ (ንግራራዊ)፡- ስረ-ወቃሉ (مَصْدَر) ከግሱ ጋር በንግግር (لفظيٌ) ወይም በፊደል ከተመሳሰለ لفظيٌ (ንግራራዊ) ይባላል። ☞ምሳሌ፡ ضَرَبْتُهُ ضرباً (መምታትን መታሁት) ስንል ضرباً ያለው ስረ-ወቃል (مَصْدَر) ከግሱ ጋር በፊደልም በትርጉምም ስለተመሳሰሉ لَفْظِيٌ ነው። ♦፡② مَعْنَوِيٌ (ትርጉማዊ)፡- ስረ-ወቃሉ (مَصْدَر) ከግሱ ጋር በንግግር (لفظيٌ) ወይም በፊደል ሳይመሳሰል በትርጉም (مَعْنَى) ብቻ ከተመሳሰሉ مَعْنَوِيٌ (ትርጉማዊ) ይባላል። ☞ምሳሌ፡ جَلَسْتُ قُعُودًا (መቀመጥን ተቀመጥኩ) ስንል قُعُودًا ያለው ስረ-ወቃል (مَصْدَر) ከግሱ ጋር በትርጉም እንጂ በፊደል ስላልተመሳሰለ مَعْنَوِيٌ ነው ።

--------------------------------
✔የስም አይነትና ሁኔታ …(أقسام الاسم واعرابه) ክፍል-1 * ግስفعل መርፉእ፣ መንሱብና መጅዙም መሆን እንደሚችል አይተናል አሁን ደግሞ የስምንاسم ኢዕራብ እናያለን። ስምاسم ከኢዕራብ ክፍሎች ረፍእ፣ ነስብና ኸፍድ መሆን ሲችል ጀዝም (ስኩን) መሆን ግን አይችልም። ስለዚህ ስም በ 3 ይከፈላል ① መርፉእمرفوع ② መንሱብمنصوب እና ③ መኸፉድمخفوض። ከነዚህ ውስጥ መርፉእمرفوع የሆኑት ብዛታቸው 7 ነው፤ መንሱብمنصوب የሆኑት ደግሞ 15 ሲሆን መኸፉድمخفوض የሆኑት 3 ብቻ ናቸው። ♦① መርፉእمرفوع የሚባሉት ስሞች (أسماء المرفوعات) * የስሙ የመጨረሻ ፊደል በናህው ህግ ረፍእ (ዶማ) የሆነ፡ 1)ሙብተዳእ/مبتدأ 2) ኸበር/خبر 3) ፋኢል/ فاعل 4) ናኢበል ፋኢል/ناءب الفاعل 5) ኢስሙ ካነ/اسم كان 6) ኸበሩ ኢንነ/ خبر إنّ 7) አታቢዑ/التبع ♦② መንሱብمنصوب የሚባሉት ስሞች (أسماء المنصوبات) * የስሙ የመጨረሻ ፊደል በናህው ህግ ነስብ (ፈተሀ) የሆነ፡ 1) ኢስሙ አንነ/اسم إنَّ 2) ኸበሩ ካነ/خبر كان 3) አኸዋቱ ካነ/ኢንነ (أخوات كان/أن) 4) ኢስሙ ላ/اسم لا 5) ሙናዳ/المنادى 6) ሙስተስና/المستثنى 7) ተምይዝ/التميز 8) ሃል/الحال 9) መስዶር/المثدر 10) መፍኡል መዓሁ/المفعل مه 11) መፍኡል ቢሂ/المفعول به 12) መፍኡል ለሁ/المفعول له 13) ዞርፉ ዘማን/الظرف الزمان 14) ዞርፉል መካን/الظرف المكان 15) አታቢዑ/التبابع ♦③ መኸፉድمخفوض የሚባሉት ስሞች (أسماء المخفضات) * የስሙ የመጨረሻ ፊደል በናህው ህግ ኸፍድ (ከስራ) የሆነ፡ 1) መኽፉድ ቢል ሀርፍ/المخفوض بالحرف 2) መኽፉድ ቢል ኢዷፋ/المخفوض بالاضافة 3) አታቢዑ/التابع ☞ ይህን ሁሉ መሀፈዝ ስለሚከብድ በትሪያንግል ቅርፅ 3 ቦታ በመክፈል ማሳጠር ይቻላል። ከታች ያለው ምስል ይናገራል። [مرفوعات] ① مبتدأ وخبر ② فاعل ونائب الفاعل ③ اسم كان وخبر إنّ [منصوبات] ① اسم لا وإنّ وخبر كان ② مستثنى ومنادى ③ تمييز وحال ④ مفاعيل الخمسة [مخفوضات] ① مخفوض بالحرف ② مخفوض بالاضافة * التابع يتبع متبوعه
----------------------------
✔የሐምዛና የመሳቢያ ፊደሎች ዝምድና… (ክፍል - 1) * በተጅዊድ ህግ በአንድ ቃል ላይ ከሀምዛ ፊደል (ء) በፊት የመሳቢያ ፊደሎች (ا و ى) ከመጡ መሳቢያውን በደንብ አድርጎ መሳብ ዋጂብ ነው። ለምሳሌ (َجآء) የሚለውን ብናይ በአንድ ቃል ላይ ከሐምዛ በፊት አሊፍ መሳቢያ መጥቷል ስለዚህ የመድ ምልክቱ ቢኖርም ባይኖርም እስከ 5 ሀረካ በደንብ አድርጎ መሳብ ዋጂብ/ ግዴታ ነው (مد الواجب)። * ቁርአን ውስጥ በብዛት የምናገኘው የሐምዛንና የአሊፍን መገናኘት ቢሆንም ዋው (و) እና ያእም (ي) እንደዚሁ ከሐምዛ በፊት ሲመጡ እስከ 5 ሀረካ በደንብ አድርጎ መሳብና መቅራት ዋጂብ ነው። ከታች ምስሉ ላይ ያለውን 3 ምሳሌ ተመልከቱት።
-------------------------
✔የሐምዛና የመሳቢያ ፊደሎች ዝምድና… (ክፍል-2) * የሐምዛ (أ) እና የመሳቢያ ፊደሎች (ا و ي) ተከታትለውና ተራርቀው ሲመጡ እንደ መዱልዋጂብ (በአንድ ቃል ላይ ተጠጋግተው እንደመጡት) መዱን እስከ 5 ሀረካ ማስረዘም ግዴታ አይደለም በ 2 ሀረካ ማሳጠር ወይም እስከ 5 ሀረካ ማስረዘም ሁለቱም የተፈቀደ ነው (مد الجائز)። * ለምሳሌ (يدآ أبي) የሚለውን ብናይ ሐምዛና አሊፍ ተከታትለው ይምጡ እንጂ በአንድ ቃል ላይ አይደሉም በሁለት የተለያዩ ቃላት ላይ ተራርቀው ተቀምጠዋል ስለዚህ በዚህ ሁኔታ መዱን 5 ሀረካ መሳብም አለመሳብም የተፈቀደ ነው። ልክ እንደዚሁ የቀሩትም የመሳቢያ ፊደሎች (ا እና و) ከሐምዛ ጋር ተከታትለውና በሁለት የተለያዩ ቃላት ላይ ተራርቀው ሲመጡ መዱን መሳብም አለመሳብም የተፈቀደ ነው። ከታች ያለው ምስል በደንብ ያብራራዋል።
-------------------------
✔የግስ ክፍሎች… (أقسام الفعل) ♦ጊዜን መሰረት በማድረግ ግስ/فعل በ3 ይከፈላል፡ ① ያለፈ ጊዜ ግስ/فعل ماض ② የአሁን ወይም የወደፊት ጊዜ ግስ/فعل مضارع ③ ትእዛዛዊ ግስ/فعل أمر ምሳሌ ① ضَرَب/መታ ② ُيَضرِب /ይመታል ③ إضرِبْ/ምታ ♦የመጨረሻውን የፊደል አይነት በማየት ግስ በ 2 ይከፈላል፡ ① ደካማ ግስ/معتل الآخر እና ② ጠንካራ ግስ/صحيح الأخر * አሊፍ፣ ዋውና ያእ/ا و ي ደካማ ፊደል/حرف معتل ይባላሉ። እነዚህ ፊደሎች የግሱ መጨረሻ ላይ ካሉ ደካማ ግስ/فعل معتل ይባላል። ምሳሌ دعا፡ أرى፡ يدعو፡ يرصي * የግሱ የመጨረሻ ፊደል ኖርማል ከሆነ ወይም ከላይ ከተጠቀሱት 3 ፊደሎች ውጭ ከሆነ ጠንካራ ግስ/فعل صحيح ይባላል። ምሳሌ ضرب ـ خرج ♦አድራጊንና ተደራጊን/subjuct & object በማየት ግስ በ 2 ይከፈላል። ✔① ያደረገ/የፈፀመ ግስ (مبني للمعلوم) ምሳ1☞ َضَرَب/መታ» Past Active Tense» فعل ماض مبني للمعلوم [ግሱ በፈተሀ/فتحة ይጀምራል] ምሳ2 ☞يَضْرِبُ/ይመታል» future Active Tense» فعل مضارع مبني للمعلوم [ግሱ በፈተሀ/فتحة ይጀምራል] ✔② የተደረገ/የተፈፀመበት ግስ (مبني للمجهول) ምሳ1☞ ُضُرِب/ተመታ» Past passive Tense» ግሱ በዶማ/ضمة ይጀምራል።فعل ماض مبني للمجهول ምሳ2☞ ُيُضْرَب/ይመታል» Past passive Tense» ግሱ በዶማ/صمة ይጀምራል።فعل مضارع مبني للمجهول
----------------------------------
✔ፋዒል (فاعل) ማለት ምንድነው…? * ፋዒል (فاعل) ከግስ (فعل) በሗላ የሚመጣ ሰም ሲሆን ከ7ቱ መርፉዓት مرفوعات አንዱ ነው። فعل ማለት ድርጊት (ግስ) ሲሆን فاعل ማለት ደግሞ ድርጊት ፈፃሚ (ባለቤት) ወይም ድርጊትን ያስገኘ ማለት ነው። ምሳሌ፡ جاء محمد ብንል جاء ድርጊት ሲሆን "محمد" ባለቤት (ድርጊት ፈፃሚفاعل) ይሆናል። በናህው ህግ ከفاعل በፊትفعل ይቀድማል። * ፋዒል (فاعل) በ2 ይከፈላል። ① ግልፅ/የሚታይ ባለቤት (ظاهر) ② ተውላጠ ስም (مضمر) ♦① ግልፅ ባለቤት (ظاهر) ምሳሌ፡ ከላይ የተቀስነው جاء محمد ስንል محمد ግልፅ ባለቤት/فاعل ظاهر ነው። ♦② ተውላጠ ስም (مضمر) ባለቤቱ በግልፅ ሳይታይ ሲቀር ወይም ግሱفعل ብቻውን ሲሆን ነው። ምሳሌ جاء መጣ ስንል ፋዒሉفاعل በውስጠ-ተዋቂነት (በضمير) አለ ሲወጣ "እሱهو" ይሆናል። [ والفاعل ضمير مستترفيه تقديره هو] * እንደ ተውላጠ ስሙ/ضمير ሁኔታ ፋኢሉفاعل ይወሰናል ምሳሌ፡ ْضربت ከሆነ فاعل ፡ هي ይሆናል፤ ضربو ከሆነ فاعل ፡ هم ይሆናል። የሁሉም ዶሚሮች በዚህ መሰረት ይሆናል። * በናህው 12 ተውላጠ ስሞች/ዶሚሮች (ضمير) አሉ፡ [ضَرَبْتُ، وَضَرَبْنَا، وَضَرَبْتَ، وَضَرَبْتِ، وَضَرَبْتُمَا، وَضَرَبْتُمْ، وَضَرَبْتُنَّ، وَضَرَبَ، وَضَرَبَتْ، وَضَرَبَا، وَضَرَبُوا، وضربن] * ስለዚህ ፋኢል ህጉ መርፉእ ነው فاعل مرفوع

-----------------------------
✔የሙብተዳእ እና የኸበር ህግ ቀያሪዎች… ክፍል-4 ፡ (عوامل الداخلة على المبتدأ والخبر) * የሙብተዳእና የኸበርን ሁኔታ የሚለውጡ ነገሮች 3 ናቸው። ① ካነ (َكَان) እና እህቶቿ [كَانَ وَأَخَوَاتُهَا] ② ኢንነ (إنَّ) እና እህቶቿ [إِنَّ وَأَخَوَاتُهَا] ③ ዞነንቱ (ظَنَنْتُ) እና እህቶቿ [ظَنَنْتُ وَأَخَوَاتُهَا] * የሙብተዳእና የኸበር ስም ላይ كَان ወይም إنَّ ቀድመው ሲገቡ ነባሩን ህግ (መርፉዕነቱን) ይለውጡታል። ምሳሌ» ♦የካነ ስምاسم كان እና የኢንነ ኸበር خَبَرُ إنَّ መርፉእ ናቸው። ✔የካነ ስም (اسم كان) ህጉ መርፉዕ (مرفوع)ነው። ☞ምሳሌ كَانَ اللهُ غَفُورًا ስንል اللهُ የሚለው የካነ ስምاسم كان ስለሆነ መርፉዕ ሆኗል። [غَفُورًا ኸበሩ ካነ خبر كان መንሱብ] ✔የኢንነ ኸበር (خَبَرُ إنَّ) ህጉ መርፉዕ (مرفوع)ነው። ☞ምሳሌ إنَّ اللهَ غَفُورٌ ስንል غَفُورٌ የሚለው የኢንነ ኸበር خبر إنَّ ስለሆነ መርፉዕ ሆኗል። ♦ማስታወሻ፡ የመንሱባት ክፍል (المنصوبات) ላይ የሚታዩ የكَان እና የإنَّ ህጎች» ✔የካነ ኸበር (َخَبَرُ كَان) ህጉ መንሱብ (منصوب) ነው። ☞ምሳሌ [غَفُورٌ የካነ ኸበር خَبَرُ كَان ስለሆነ መንሱብ ሆኗል] ✔የኢንነ ሰም (إسْمُ إنَّ) ህጉ መንሱብ (منصوب) ነው። ☞ምሳሌ [اللهَ የኢንነ ስም اسم إنَّ ስለሆነ መንሱብ ሆኗል] ♥ ለሌሎቹም የكَان እና የإنَّ ወንድሞች ህጋቸው በዚህ መሰረት መርፉዕ (مرفوع)ነው።። ♦፡የكَان እህቶች (أخواة كان) ☞፡ [أَمْسَى، أَصْبَحَ، أَضْحَى، ظَلَّ، بَاتَ، صَارَ، لَيْسَ، مَا زَالَ، مَا اِنْفَكَّ، مَا فَتِئَ، مَا بَرِحَ، مَا دَامَ، مَا تَصَرَّفَ مِنْهَا نَحْوَ كَانَ، وَيَكُونُ، كُنْ، أَصْبَحَ ، يُصْبِحُ ، أَصْبِحْ] ♦፡የإنَّ እህቶች (أخواة إنَّ) ☞፡ [إِنَّ، أَنَّ، لَكِنَّ، كَأَنَّ، لَيْتَ، لَعَلَّ]
---------------------
✔የስም ምልክቶች (علامات الاسم) * አንድ የአረበኛን ቃል ትርጉሙን ብናውቀውም ባናውቀውም ስም/اسم መሆኑን የምናውቅበትና ከግስ/فعل የምንለይበት 5 ምልክቶች አሉ። ① የቃሉ የመጨረሻ ፊደል ኸፍድ/ከስራ ከሆነ ② የቃሉ የመጨረሻ ፊደል ተንዊን (ሁለት ሀረካ) ከሆነ። ③ የቃሉ መጀመሪያ ላይ አሊፍና ላም (አል/ال) ከገባበት ④ የቃሉ መጀመሪያ ላይ የኸፍድ ፊደል/መስተዋድድ ከገባበት [የኸፍድ ፊደል መስተዋድ/preposition የምንላቸው» (ከ/من, ወደ/الى, ስለ/عن, ላይ/على, ውስጥ/في, ስንተ/َرُبّ, የባእ, የካፍና የላም ፊደል/ب ,ك ,ل) * እነዚህ ፊደሎች አንድን ቃል ከፊት ቀድመው ከመጡ የቃሉ መጨረሻ ፊደል ኸፍድ/ከስራ ይሆናል ይህ ደግሞ ስም/اسم መሆኑን ይገልፃል። * የመማያ ፊደሎችም/حرف القسم የኸፍድ (ከስራ የሚያደርጉ) ፊደሎች ናቸው (و ب ت)። አንድ ቃል በእነዚህ ፊደሎች ከጀመረ ስም/اسم መሆኑን ይገልፃል። ለምሳሌ (والله, بالله, تالله) ከሚለውን መሀላ ብናይ الله የሚለው ቃል ስም መሆኑን የመማያ ፊደሎቹ ይጠቁማሉ። * ለምሳሌ ከታች ምስሉ ላይ ባሉት 2 አያት ውስጥ 3 ስም እና 6 የስም ምልክቶች ይገኛሉ። [وَالْعَصْرِ ۝ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ ۝] ✔በ عصر የሚለው ቃል ስም/اسم መሆኑን የሚገልፁ 3 ምልክቶች አሉ» ① የመሀላ ፊደል ገብቷል (و) ② አል/ال ገብቷል ③ የቃሉ መጨረሻ ፊደል ኸፍድ/ከስራ ሆኗል ✔በ انسان የሚለው ቃል ስም/اسم መሆኑን የሚገልፅ 1 ምልክት አለ» ① አል/ال ገብቷል ✔በ خسر የሚለው ቃል ስም/اسم መሆኑን የሚገልፁ 2 ምልክቶች አሉ» ① የከፈድ ፊደል (في) ገብቷል ② የቃሉ መጨረሻ ፎደል ተንዊን/ ሁለት ሀረካ ሆኗል።
-------------------------
✔የግስ ምልክቶች (علامات الفعل) * ልክ እንደ ስም/اسم, ግስም/فعل የራሱ የሚታወቅበት ወይም ከስም የሚለይበት 4 ምልክቶች አሉት። * ማንኛውንም የአረበኛ ቃል ትርጉሙን ባናውቀውም ግስ/فعل መሆኑን በእነዚህ ምልክቶች ማወቅ ይቻላል። እነሱም:- ① በቃሉ መጀመሪያ ላይ የ قدْ ፊደል/حرف መግባት ② በቃሉ መጀመሪያ ላይ የ س ፊደል/حرف መግባት ③ በቃሉ መጀመሪያ ላይ سوف የሚል ቃል መግባት ④ በቃሉ መጨረሻ ላይ እንስትን የምትገልፅ ስኩን ታእ (تْ) መግባት * ከታች ምስሉ ላይ ያሉትን 4 ምሳሌዎች ብናይ» ምሳ.① قد أفلح من تذكى ምሳ.② سيصلىٰ نارا ምሳ.③ سوف تعلمون ምሳ.④ تبتْ يدا ① የቃሉ መጀመሪያ ላይ قد ፊደል/حرف ስለገባ أفلح የሚለው ግስ/فعل ነው። ② የቃሉ መጀመሪያ ላይ የس ፊደል/حرف ስለገባيصلى የሚለው ግስ/فعل ነው። ③ የቃሉ መጀመሪያ ላይ سوف ስለገባ تعلمون የሚለው ግስ/فعل ነው። ④ የቃሉ መጨረሻ ላይ እንስትን የምትገልፅ ስኩን ታእ (تْ) ስለገባች تبَّ የሚለው ግስ/ فعل ነው።
-------------------------
✔መፍዑል-ቢሂ… (مَفْعُول بِهِ) ምን ማለት ነው? ☞ ፊዕልفعل » ድርጊት ወይም ግስ ማለት ነው። ☞ ፋዒልفاعل » አድራጊ ወይም ድርጊት ፈፃሚ ማለት ነው። ☞መፍዑል-ቢሂمَفْعُول بِهِ » ተደራጊ ወይም ድርጊት ተቀባይ ወይም ድርጊት የሚያርፍበት ማለት ነው። ✔ መፍዑል-ቢሂمَفْعُول بِهِተደራጊ ከ15ቱ መንሱባቶች አንዱ ስለሆነ ህጉ (حكمه) መንሱብمنصوب ነው። * ልክ እንደ ፋዒልفَاعِل መፍዑል-ቢሂምمَفْعُول بِهِ በ2 ይከፈላል ⓐ ግልፅ (ظاهر) ተደራጊمَفْعُول بِهِ እና ⓑ ተደራጊ ተውላጠ-ስም (ضَمِير مَفْعُول بِهِ) ⓐ ግልፅ (ظاهر) ተደራጊمَفْعُول بِهِ ማለት በይፋ የሚታይ ተደራጊ ስም ማለት ነው። ምሳሌ፡ ضَرَبْتُ زَيْدًا ስንል زَيْدًا የሚለው ግልፅ (ظاهر) ተደራጊمَفْعُول بِهِ ነው። [ግሱفعل፡ضَرَبِ ፤ ፋዒሉفاعل፡ እኔأَنا] ⓑ ተደራጊ ተውላጠ-ስም (ضَمِير مَفْعُول بِهِ) ማለት በይፋ የማይታይ በተውላጠ ስም የተተካ ተደራጊمَفْعُول بِهِ ስም ነው። * ይህም በ2 ይከፈላል ① የተቀጠለ ድርጊት ተቀባይ ተውላጠ-ስም(ضمير متصل ) ② የተለየ ድርጊት ተቀባይ ተውላጠ-ስም (ضمير منفصل) ✔① [የተቀጠለمُتَصِل ተደራጊ ተውላጠ-ስምضمير] ♦1ኛ መደብ/ተናጋረ (مُتَكَلِّم) » 1፡ضَرَبَنِي (መታኝ) » እሱ እኔን መታኝ። * አድራጊفاعل » እርሱ(هُوَ) ፤ ተደራጊ(مَفْعُول بِهِ)» እኔأَنـا 2፡ضَرَبَنَا (መታን) * አድራጊفاعل » እርሱ(هُوَ) ፤ ተደራጊ(مَفْعُول بِهِ)» እኛنَحْنُ /إنَّا ♦2ተኛ መደብ/ሙኻጦብ (مُخَاطَب) » ከፊት ያለ አድማጭ 3፡ضَرَبَكَ (መታህ) * አድራጊفاعل » እርሱ(هُوَ) ፤ ተደራጊ(مَفْعُول بِهِ)» አንተأَنْتَ 4፡ضَرَبَكِ (መታሽ) * አድራጊفاعل » እርሱ(هُوَ) ፤ ተደራጊ(مَفْعُول بِهِ)» አንቺأَنْتِ 5፡ضَرَبَكُمَا (መታችሁ ለ 2 ሰው) * አድራጊفاعل » እርሱ(هُوَ) ፤ ተደራጊ(مَفْعُول بِهِ)» እናንተأَنْتُمَا 6፡ضَرَبَكُمْ (መታችሁ ከ2 በላይ) * አድራጊفاعل » እርሱ(هُوَ) ፤ ተደራጊ(مَفْعُول بِهِ)» እናንተْأَنْتُم 7፡ضَرَبَكُنَّ (መታችሁ ለብዙ ሴቶች) * አድራጊفاعل » እርሱ(هُوَ) ፤ ተደራጊ(مَفْعُول بِهِ)» እናንተ أنْتُنَّ ♦3ተኛ መደብ/ጋኢብ (غَائِب) » ሩቅ 8፡ضَرَبَهُ (መታው) * አድራጊفاعل » እርሱ(هُوَ) ፤ ተደራጊ(مَفْعُول بِهِ)» እሱهُوَ 9፡ضَرَبَهَا (መታት) * አድራጊفاعل » እርሱ(هُوَ) ፤ ተደራጊ(مَفْعُول بِهِ)» እሷهِيَ 10፡ضَرَبَهُمَا (መታቸው ለ2 ሰው ) * አድራጊفاعل » እርሱ(هُوَ) ፤ ተደራጊ(مَفْعُول بِهِ)» እነርሱهُمَا 11፡ضَرَبَهُمْ (መታቸው ለብዙ) * አድራጊفاعل » እርሱ(هُوَ) ፤ ተደራጊ(مَفْعُول بِهِ)» እነርሱهُمَا 12፡ضَرَبَهُنَّ (መታቸው ለብዙ ሴቶች) አድራጊفاعل » እርሱ(هُوَ) ፤ ተደራጊ(مَفْعُول بِهِ)» እነርሱهُنَّ ☞ 12ቱም ተውላጠ-ስም (ضَمَائِر) ላይ አድራጊው/ድረጊት ፈፃሚው እርሱ (هُوَ) ሲሆን ተደራጊው/ድርጊት ተቀባዩ (مَفْعُول بِهِ) ደግሞ 12 የተለያዩ የተውላጠ-ስም ቅጥያዎች (ضَمِي مُتَّصِل) ናቸው። ✔② [የተለየمُنْفَصِل ተደራጊمَفْعُول بِه ተውላጠ-ስምضمير] ♦1ኛ መደብ (مُتَكَلِّمْተናጋሪ) የተለየمُنْفَصِل ተደራጊمَفْعُول بِه 1፡ إِيَّايَ (እኔን) 2፡ إِيَّانَا (እኛን) ♦2ተኛ መደብ (مُخَاطَبአድማጭ) የተለየمُنْفَصِل ተደራጊمَفْعُول بِه 3፡ إِيَّاكَ (እንተን) 4፡ إِيَّاكِ (እንቺን) 5፡ إِيَّاكُمَا (እናንተን ለ2 ሰው) 6፡ إِيَّاكُمْ (እናንተን ለብዙ) 7፡ إِيَّاكُنَّ (እናንተን ለብዙ ሴቶች) ♦3ተኛ መደብ (غَائِبሩቅ) የተለየمُنْفَصِل ተደራጊمَفْعُول بِه 8፡ إِيَّاهُ (እሱን) 9፡ إِيَّاهَا (እሷን) 10፡ إِيَّاهُمَا (እነሱን ለ2 ሰው) 11፡ إِيَّاهُمْ (እነሱን ለብዙ) 12፡ إِيَّاهُنَّ (እነሱን ለብዙ ሴቶች) ------------------------
✔ናኢበል-ፋዒል (نائب الفاعل) ማለት ምንድነው? * ፋዒልን (አድራጊን) ተክቶ የመጣ ወይም ባለቤቱ ያልተገለፀ ተደራጊ ስም "نائب الفاعل" ወይም "المفعول الذي لم يسم فاعله" ይባላል። ከ7ቱ መርፉዓቶች አንዱ ስለሆነ ሁክሙ ሁልጊዜ መርፉዕ ነው። [نائب فاعل مرفوع] * የናኢበል-ፋኢል ግስ (مبني للمجهول) በሁለት መልክ ይታያል፡ ♦ ከናኢበል-ፋኢል በፊት ያለው ግሰ ያለፈጊዜ (ماضي) ከሆነ ቃሉ የሚጀምረው በዱማ ሲሆን ከመጨረሻው ፊደል በፊት ያለው ፊደል ደግሞ ከስራ ይሆናል። [فَإِنْ كَانَ اَلْفِعْلُ مَاضِيًا ضُمَّ أَوَّلُهُ وَكُسِرَ مَا قَبْلَ آخِرِهِ،] ምሳሌ፡ ضُرِبَ زَيْدٌ "ዘይድ ተመታ" ስንል زيد ናኢበል-ፋኢል ነው ♦ ከናኢበል-ፋኢል በፊት ያለው ግሰ ያለፈጊዜ (مضارع) ከሆነ የመጀምረያው ፊደል ዱማ (ضمة) ሲሆን ከመጨረሻው ፊደል በፊት ያለው ደግሞ ፈተሀ (فتحة) ይሆናል። [وَإِنْ كَانَ مُضَارِعًا ضُمَّ أَوَّلُهُ وَفُتِحَ مَا قَبْلَ آخِرِهِ] ምሳሌ፡ يُضْرَبُ زَيْدٌ "ዘይድ ይመታል" ስንል زيد ናኢበል-ፋኢል ነው። ☞ ናኢበል-ፋኢልም (نائب الفاعل) እንደ ፋዒል (فاعل) በሁለት ይከፈላል፡ ✔① ግልፅ (ظاهر) የሆነ ምሳሌ፡ ضُرِبَ زَيْدٌ ወይም يُضْرَبُ زَيْدٌ ስንል ናኢበል-ፋኢሉ (زَيْدٌ) በግልፃል። ✔② ግልፅ ያልሆነ (ضمير) ወይም በውስጠ-ተዋቂነት ያለ ናኢበል-ፋኢል ምሳሌ፡ ضُرِبَ ወይም يُضْرَبُ ስንል ናኢበል-ፋኢሉ (زَيْدٌ) በግልፅ አልተቀመጠም "እሱ" የሚል በውስጠ-ተዋቂነት ግን አለ። ["نائب فاعل ضمير مستتر فيه تقديره "هو ] * ለሁሉም 12 ዶማኢሮች ህጉ በዚህ መሰረት ነው።
-----------------------
✔4ቱ ተከታዮች (التوابع) 7ተኛው መርፉዓት ክፍል -1
* 4ቱ ተከታዮች (التوابع) የሚባሉት፡ ① በመግለፅ የተከተለ (النعت) "ገላጭ" ② በማያያዝ የተከተለ (العطف) "ልጥቅ" ③ በማክበድ የተከተለ (اَلتَّوْكِيدُ) "ግነት" ④ በምትክ የተከተለ (البدل) "ልውጫ" * በ3ቱም የስም አይነቶች (መርፉዓት፣ መንሱባትና መኽፉዷት) 4ቱም ተከታዮች (التوابع) በአንድ ህግ ይስማማሉ እሱም» ☞ "ተከታይ አስከታዩን ይከተላል" "التابع يتبع منعوته"። * ስለዚህ ተከታይና አስከታይ (التابع والمتبوع) በ4 ነገሮች ላይ ሁልጊዜ መስማማት አለባቸው። 1) በኢዕራብ (الرفع والنصب والجر) 2) በቁጥር (الإفراد والتثنية والجمع) 3) በፆታ (التذكير والتأنيث) እና 4) በመታወቅ ወይም በመለየት (التعريف والتنكير) ✔አስከታይ ረፍዕ (رفع) ከሆነ ተከታይም ረፍዕ (رفع) ይሆናል፤ ነስብ ከሆነም ነስብ ይሆናል፤ ኸፍድ ከሆነም ኸፍድ ይሆናል። ✔ መዕሪፋ (معرفة) ከሆነ መዕሪፋ ይሆናል። ✔ ነኪራ (نكرة) ከሆነ ነኪራ ይሆናል። ✔ ነጠላ (مفرد) ከሆነ ነጠላ ይሆናል። ✔ ጥንድ (مثنى) ከሆነ ጥንድ ይሆናል። ✔ ብዙ ቁጥር (جمع) ከሆነ ብዙ ቁጥር ይሆናል። ✔ የተባእት ፆታ (مذكر) ከሆነ ተባእት ይሆናል። ✔ የአንስታይ ፆታ (مؤنث) ከሆነ አንስታይ ይሆናል። ♦① ገላጭ… (النعت) ክፍል -1 * ስምን የሚገልፅ ነገር ሁሉ"ገላጭ" (النعت) ይባላል። ምሳሌ ቸር ሰው (رجل كريم)፣ ቆንጆ ልጅ (أمرأة جميلة) ብንል ቸር እና ቆንጆ (جميلة) የሚሉት የስም ገላጮች ኗቸው። * "ገላጭ" (النعت) ደግሞ ከ4ቱ ተከታዮች (التوابع) አንዱ ስለሆነ ህጉ ተመሳሳይ ነው ስለሆነም ገላጭ ተገላጭን ይከተላል (التابع يتبع منعوته) ይባላል። ምሳ1፡ "قَامَ زَيْدٌ اَلْعَاقِلُ" ብንል زَيْدٌ ያለው ተገላጭ (منعوت) ሲሆን اَلْعَاقِلُ ያለው ደግሞ ገላጭ (نعت) ነው፤ ስለዚህ "زَيْدٌ" መርፉዕ ስለሆነ ገለጩም (اَلْعَاقِلُ) መርፉዕ ሆኗል። ምሳ2፡ رَأَيْتُ زَيْدًا اَلْعَاقِلَ [፡اَلْعَاقِلَ መንሱም ገላጭ] ምሳ3፡ مَرَرْتُ بِزَيْدٍ اَلْعَاقِلِ [፡ اَلْعَاقِلِ መጅሩር ገላጭ] ❥የታወቀ ወይም የተለየ ስም (المعرفة) በ5 ነገሮች ይገለፃል ① በተውላጠ ስመ (الاسْمُ الْمُضْمَرُ) ምሳሌ፡ أَنَا وَأَنْتَ ② በወል ስም (الاسْمُ الْعَلَمُ) ምሳሌ፡ زَيْدٌ وَمَكَّةُ ③ በአመልካች ስም (الاسْمُ الْمُبْهَمُ) ምሳሌ፡ هَذا وَهَذِهِ ④ አሊፍና ላም የገባበት ስም (الاسْمُ الَّذِي فِيهِ الألِفُ وَالَّلامُ) ምሳሌ፡ الرَّجُلُ وّالْغُلامُ ⑤ ከእነዚህ 4 ስሞች ጋር የተያያዘ ስም (مَا أُضِيفَ إِلَى وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الأَرْبَعَةِ) ❥ አሊፍንና ላምን الን መቀበል የሚችል፤ ለሁሉም የሚሆን ያልተለየ ስም ነከራ (نكيرة) ይባላል። ምሳሌ፡ رجل ، وغلام
-----------------------
✔4ቱ ተከታዮች… (التوابع) ክፍል-2፣ 3 እና 4 ♦② ዓጥፍ… (الْعَطْفُ) * የአጥፍ (የማያያዢያ) ፊደሎች 10 ናቸው እነሱም፡- (اَلْوَاوُ، وَالْفَاءُ، وَثُمَّ، وَأَوْ، وَأَمْ، وَإِمَّا، وَبَلْ، وَلَا، وَلَكِنْ، وَحَتَّى) * ሁሉንም ፊዶች በአንድ "وَلَاكِنْ بَلْحَتَّىٰ ثُمَّ أَوْف أَم‌ْإِمَّا" ብለን በመሰብሰብ በቀላሉ ማስታወስ ይቻላል። ☞ም1፡ قَامَ زَيْدٌ وَعَمْرٌو (ዘይድ ቆመ አምርም) ☞ም2፡ رَأَيْتُ زَيْدًا وَعَمْرًا (ዘይድን አሁት አምርንም) ☞ም3፡ مَرَرْتُ بِزَيْدٍ وَعَمْرٍو (በዘይድ ስር አለፍኩ በአምርም) ❥ ግስ በግስ ላይ ሲያያዝ (ሲተዓጦፍ) ☞ምሳሌ፡ زَيْدٌ لَمْ يَقُمْ وَلَمْ يَقْعُدْ ()፡ ♦③ ተውኪድ… (اَلتَّوْكِيدُ) * ተውኪድ (توكيد) ማለት አንድ የተገለፀ ስምን ለማክበድ ወይም ለማጠንከር የምንጠቀምበት ከ4ቱ ተከታዮች (توابع) አንዱ ክፍል ነው። ስለዚህ ህጋቸው አንድ ነው "ተከታይ አስከታዩን ይከተላል" "التابع يتبع متبوعه" ። * ተውኪድን ለመግለፅ የምንጠቀማቸው የተለመዱ ቃላቶች እነዚህ ናቸው። [اَلنَّفْسُ ، الْعَيْنُ ، كُلُ ، أَجْمَعُ ... أَكْتَعُ ، وَأَبْتَعُ ، وَأَبْصَعُ] ☞ም1፡ قَامَ زَيْدٌ نَفْسُهُ (ዘይድ እራሱ ቆመ) ስንል نَفْسُهُ የሚለው ተውኪድ (توكيد) ስለሆነ እንደ ዘይድ (مأكد) አሱም ረፍዕ ሆኗል። ☞ም2፡ رَأَيْتُ اَلْقَوْمَ كُلَّهُمْ (ህዝቡን ሁሉንም አየሁ) ስንል كُلَّهُمْ የሚለው ተውኪድ (توكيد) ስለሆነ እንደ اَلْقَوْمَ) አሱም ነስብ ሆኗል። ☞ም3፡ مَرَرْتُ بِالْقَوْمِ أَجْمَعِينَ (በህዝቡ በጠቅላለው ስር አለፍኩኝ) ስንል أَجْمَعِينَ ያለው ተውኪድ (توكيد) ስለሆነ እንደ الْقَوْمِ አሱም ኸፍድ ሆኗል። ♦④ በደል… (بدل) ፡ [إِذَا أُبْدِلَ اِسْمٌ مِنْ اِسْمٍ أَوْ فِعْلٌ مِنْ فِعْلٍ تَبِعَهُ فِي جَمِيعِ إِعْرَابِهِ] * ስም በስም ወይም ግስ በግስ ሲለወጥ ተለዋጩ ስም (بدل) አስለዋጩን ስም (مبدل منه) በሙሉ ሁኔታው (ِإِعْرَابِه) ይከተለዋል። ማለትም "ተከታይ አስከታዩን ይከተላል" التابع يتبع متبوعه ስለተባለ የመጀመሪው ስሙ (مبدل منه) ረፍዕ ከሆነ በደሉም (ተለዋጩም) ረፍዕ ይሆናል፤ ነስብ ከሆነም ነስብ ይሆናል፤ ኸፍድ ከሆነም ኸፍድ ይሆናል። ✔የ4ቱንም አይነት ተላዋጭ ስም (በደልبَدَل) ምሳሌ እንይ። ①፡ بَدَلُ اَلشَّيْءِ مِنْ اَلشَّيْءِ (አንድ ነገር በአንድ ነገር ሲለወጥ) ወይም (بدل الكل بالكل) ይባላል ምሳሌ፡ قَامَ زَيْدٌ أَخُوكَ (ዘይድ ወንድምህ ቆመ) ②፡ بَدَلُ الْبَعْضِ مِن الْكُلِّ (ከሙሉ ላይ ከፊሉ ሲለወጥ) ምሳሌ፡ أَكَلْتُ اَلرَّغِيفَ ثُلُثَهُ (ምግቡን አንድ ሶስተኛውን በላሁት) ☞ ይህ የበደል አይነት ብዙ ጊዜ መጨረሻው ሙብደሉን ከሚጠቁም ዶሚር (የተውላጠ-ስም ቅጥያ) ጋር የተያያዘ ነው። ③፡ بَدَلُ الِاشْتِمَال (በጠቅላለው ሲለወጥ) ምሳሌ፡ نَفَعَنِي زَيْدٌ عِلْمُهُ (ዘይድ እውቀቱ ጠቀመኝ) * ይሄኛው የበደል አይነት ሌላ የሙብደል ክፍል ሳይቀድመው በመሀል የሚቀመጥ ሲሆን መጨረሻው ሙብደሉን (مبدل) ከሚጠቁም ዶሚር (የተውላጠ-ስም ቅጥያ) ጋር የተያያዘ ነው። ④፡ بَدَلُ اَلْغَلَطِ (በስህተት የተለወጠ) ምሳሌ፡ رَأَيْتُ زَيْدًا اَلْفَرَسَ (ዘይድን ፈረስ አየሁ) ፡[أَرَدْتَ أَنْ تَقُولَ رَأَيْتُ اَلْفَرَسَ فَغَلِطْتَ فَأَبْدَلْتَ زَيْدًا مِنْه] [ያሰብከው ወይም የፈለከው ፈረስ አየሁ ለማለት ነበር ነገር ግን በምላስ ስህተት "ዘይድን አየሁ" ትልና ከዚይም መልሰህ በማስተካከል "ፈረስ አየሁ" ትላለህ ማለት ነው] ✔ግስ በግስ ሲለወጥ (بدل فعل من فعل) ምሳሌ» ☞፡ "من يشكر ربَّهُ يسجد له يَفُزْ" (ጌታውን የሚያመሰግን ይሰግዳል ይድናል)
-------------------------------
✔ሙብተዳእ እና ኸበር… (المُبْتَدَأ والخَبَر) * ሙብተዳእ (مُبْتَدَأ) ማለት በንግግር "የተጀመረ" ማለት ሲሆን ኸበር (خَبَر) ማለት ደግሞ የተጀመረውን የሚጨርስ ወይም የሚያሟላ ማለት ነው። ምሳሌ اللُه ብለን ዝም ካልን አድማጭ ይጠብቃል ስለዚህ "الله" የሚለውን የሚያሟላ ለምሳሌ غَفُور ብንል ኸበር (خبر) ይሆናል። «اللهُ غَفُور» ስንል ሙብተዳውና ኸበሩ ተሟላ ማለት ነው። ♦ሙተዳእ እና ኸበር (المبتدأ والخبر) ከ7ቱ መርፊዓቶች ስለሆኑ ከፊታቸው ህጉን የሚለውጥ ነገር (عَوَامِل) እስካልመጣባቸው ድረስ ህጋቸው መርፉዕ (مرفوع) ነው። [ህጉን የሚለውጥ ነገር ማለት (عَوَامِل) ለምሳሌ إنّ] * ኢዕራቡ ሲተዓረብ እንዲህ ነው» [مبتدأ مرفوع بالابتداء] [والخبر مرفوع بالمبتدأ] ♦ልክ እንደ "ፋዒል" እና "ናኢበል-ፋዒል" ሙብተዳም በ2 ይከፈላል። ① በግልፅ/ظاهر የመጣ ☞ምሳሌ፡ الله غفور ያልነው ላይ "الله" የሚለው ግልፅظاهر ሙብተዳእمبتدأ ነው። ② በተውላጠ-ስም ተተክቶ የመጣ (مضمر) ☞ምሳሌ፡ أنا الله ስንል "أنا" ሙብተዳእمبتدأ ሲሆን "الله" ያለው ኸበር خبر ይሆናል። * 12ቱ ተውላጠ ስሞች (ضماءر) እነዚህ ናቸው፡- [أَنَا ، نَحْنُ ، أَنْتَ ، أَنْتِ ،أَنْتُمَا ، أْنُتُمْ ، أَنْتُنَّ ، هُوَ ، هِيَ ، هُمَا ، هُمْ ، هُنَّ] ☞ ቡሗላ (መጨረሻ ላይ) የሚታዩ የሙብተዳእ እና የኸበር ርዕሶች» ♦ኸበርخبر ነጠላ (مُفْرَد) እና ነጠላ ያልሆነ (غَيْرُ مُفْرَد) ♦ የወደቀ(محذوف) ሙብተዳእ እና ኸበር። ♦ ሙብተዳእና ኸበር በጁምላ ወይም በአረፍተነገር (الجملة)
---------------------------
✔የሙብተዳእ እና የኸበር ህግ ቀያሪዎች… ክፍል-4 ፡ (عوامل الداخلة على المبتدأ والخبر) * የሙብተዳእና የኸበርን ሁኔታ የሚለውጡ ነገሮች 3 ናቸው። ① ካነ (َكَان) እና ወንድሞቿ [كَانَ وَأَخَوَاتُهَا] ② ኢንነ (إنَّ) እና ወንድሞቿ [إِنَّ وَأَخَوَاتُهَا] ③ ዞነንቱ (ظَنَنْتُ) እና ወንድሞቿ [ظَنَنْتُ وَأَخَوَاتُهَا] * የሙብተዳእና የኸበር ስም ላይ كَان ወይም إنَّ ቀድመው ሲገቡ ነባሩን ህግ (መርፉዕነቱን) ይለውጡታል። ምሳሌ» ♦የካነ ስምاسم كان እና የኢንነ ኸበር خَبَرُ إنَّ መርፉእ ናቸው። ✔የካነ ስም (اسم كان) ህጉ መርፉዕ (مرفوع)ነው። ☞ምሳሌ كَانَ اللهُ غَفُورًا ስንል اللهُ የሚለው የካነ ስምاسم كان ስለሆነ መርፉዕ ሆኗል። [غَفُورًا ኸበሩ ካነ خبر كان መንሱብ] ✔የኢንነ ኸበር (خَبَرُ إنَّ) ህጉ መርፉዕ (مرفوع)ነው። ☞ምሳሌ إنَّ اللهَ غَفُورٌ ስንል غَفُورٌ የሚለው የኢንነ ኸበር خبر إنَّ ስለሆነ መርፉዕ ሆኗል። ♦ማስታወሻ፡ የመንሱባት ክፍል (المنصوبات) ላይ የሚታዩ የكَان እና የإنَّ ህጎች» ✔የካነ ኸበር (َخَبَرُ كَان) ህጉ መንሱብ (منصوب) ነው። ☞ምሳሌ [غَفُورٌ የካነ ኸበር خَبَرُ كَان ስለሆነ መንሱብ ሆኗል] ✔የኢንነ ሰም (إسْمُ إنَّ) ህጉ መንሱብ (منصوب) ነው። ☞ምሳሌ [اللهَ የኢንነ ስም اسم إنَّ ስለሆነ መንሱብ ሆኗል] ♥ ለሌሎቹም የكَان እና የإنَّ ወንድሞች ህጋቸው በዚህ መሰረት መርፉዕ (مرفوع)ነው።። ♦፡የكَان ወንድሞች (أخواة كان) ☞፡ [أَمْسَى، أَصْبَحَ، أَضْحَى، ظَلَّ، بَاتَ، صَارَ، لَيْسَ، مَا زَالَ، مَا اِنْفَكَّ، مَا فَتِئَ، مَا بَرِحَ، مَا دَامَ، مَا تَصَرَّفَ مِنْهَا نَحْوَ كَانَ، وَيَكُونُ، كُنْ، أَصْبَحَ ، يُصْبِحُ ، أَصْبِحْ] ♦፡የإنَّ ወንድሞች (أخواة إنَّ) ☞፡ [إِنَّ، أَنَّ، لَكِنَّ، كَأَنَّ، لَيْتَ، لَعَلَّ]